معرفی فیلم آقای لازار

شناسنامه فیلم

نام فیلم: آقای لازار (به فرانسوی Monsieur Lazhar)
کارگردان: فیلیپه فالاردیو
سال تولید: ۲۰۱۱
کشور:‌ کانادا
مدت زمان: ۹۴ دقیقه
ژانر: درام
موضوع اصلی:‌ تلاش برای معلمی و مواجهه با مرگ
کلیدواژه‌ها: معلمی، مرگ، مهاجرت، آموزش، مسئولیت و درستکاری

خلاصه‌ داستان

داستان فیلم در یک مدرسه‌ی ابتدایی می‌گذرد و از جایی شروع می‌شود که یک معلم در کلاس خودکشی می‌کند و مدرسه وارد یک چالش بزرگ می‌شود. از یک سو وضعیت روحی و سلامت روانِ دانش‌آموزانِ کلاس و از سوی دیگر، جایگزین کردن یک معلم جدید در نیمه‌ی سالِ تحصیلی، مشکلاتی هستند که مسئولان مدرسه را درگیر نموده است.

در این میان آقای لازار که مهاجری الجزایری‌ست، خبر خودکشی معلم را در روزنامه می‌خواند و برای معلم جایگزین شدن اقدام می‌کند. مدرسه که هنوز نتوانسته است معلمی جایگزین بیابد، با پیشنهاد آقای لازار موافقت می‌کند و به این ترتیب، بشیر لازار در مدرسه شروع به کار می‌نماید. این شروع ماجرای بشیر لازار است … .

– بشیر لازار ؟ این اسم کجاییه؟
– بشیر یعنی کسی که خبر خوش میاره …
– خوب خبر خوش چیه؟
– و لازار یعنی بخت، خبر خوش اینه که امروز من این افتخار را دارم که بین شماها باشم.

(دیالوگی از فیلم)

در ادامه فیلم شاهد تلاش‌های متعهدانه‌ی آقای لازار هستیم، بشیر لازاری که از جدیدترین پیشرفت‌های صورت گرفته در زمینه‌ی تعلیم و تربیت در آمریکای شمالی بی‌خبر است و هم‌زمان با مشکلات شخصی خود مواجه است­. اما در کارش متعهد است و دانش‌آموزانش را دوست ‌دارد.

 

موفقیت در اولین سال تدریس: راهنمای تدریس برای معلمان دوره راهنمایی (معرفی کتاب)

  • نام کتاب: موفقیت در اولین سال تدریس
  • نویسندگان: رابرت اِل. وایت، جِی. اِلین وایت
  • مترجمان: سید وحید موسوی داور، اشرف‌السادات موسوی
  • انتشارات رشد

رابرت اِل. وایت دانشیار رشته‌ی آموزش و پرورش در دانشگاه ایست سنترالِ اوکلاهاما است. او سال‌ها به آموزش روش‌های تدریس و کلاس‌داری دوره‌ی راهنمایی مشغول بوده‌است. علاوه بر این، بیش از ۲۵ سال تجربه‌ی تدریس در دوره‌های راهنمایی و دبیرستان داشته‌است. همچنین در سال‌های گذشته بیش از ۱۵۰ سمینار و کارگاه آموزشی برگزار کرده‌است.

خانم جِی. اِلین وایت نیز استادیار دانشگاه است و به مدت ۲۵ سال در مدارس تدریس نموده‌است.

این دو نویسنده، بر آن شده‌اند تا تجربیات سال‌ها معلمی و استادی دانشگاه را در کتابی مختصر و مفید در اختیار معلمان تازه‌کار قرار دهند. برای نوشتن و گردآوری این کتاب، آن‌ها از نظرات بسیاری از معلمان و دانشجویان تربیت معلم استفاده نموده‌اند.

 

هدف این کتاب شریک کردن شما در نکته‌های جالبی است که از تدریس می‌دانستیم. ما می‌خواستیم پیشاپیش، مسائلی را که معلمان تازه‌کار با آن‌ها روبه‌رو می‌شوند مطرح کنیم. همچنین می‌خواستیم پیشنهادهای عملی برای موفقیت در اولین سال تدریس ارائه کنیم. […]
از آن‌جا که هردوی ما سال‌ها تجربه‌ی معلمی داشته‌ایم، فکر کردیم که تجربه‌هایمان ممکن است به معلمان تازه‌کار و همچنین معلمان با تجربه‌ای که می‌خواهند روش جدیدی در پیش بگیرند، کمک کند. ما در این حرفه ورزیده شده‌ایم و فکر می‌کنیم که اگر بتوانیم برخی روش‌های فراموش‌شده‌ی آموزش را که خود در کلاس‌هایمان استفاده کرده‌ایم، در یک کتابِ جمع‌وجور گرد بیاوریم، کار مؤثری انجام داده‌ایم. […]
از مقدمه‌ی نویسندگان

کتاب حاصل، شامل ۸ فصلِ کوتاه است:

  • فصل اول: دوام آوردن در مدرسه
  • فصل دوم: دوام در معلمی مستلزم خوب کار کردن با دانش‌آموزان است
  • فصل سوم: دوام در معلمی نیاز به مدیریت خوب کلاس دارد
  • فصل چهارم: دوام در معلمی مستلزم طرح درس خوب است
  • فصل پنجم: ثمربخش‌کردن سنجش
  • فصل ششم: استفاده از فناوری به منظور ارتقای یادگیری
  • فصل هفتم: برقراری ارتباط مؤثر با والدین
  • فصل هشتم: از خودتان حرفه‌ای بسازید

در فصل اول این کتاب، نویسندگان به نکاتی پرداخته‌اند که معمولا برای آغاز هر شغل تازه‌ای لازم است، نکاتی مانند آشنایی با مکان، آشناشدن با همکاران، خوش‌آمدگویی به دانش‌‌آموزان و … ؛ مواردی به ظاهر ساده که در صورتی که مورد توجه قرار نگیرد، می‌تواند دردسرساز شود. در فصل‌های بعدی کتاب، چنانچه عناوین نشان می‌دهند، به مواردی مانند برقراری ارتباط با دانش‌آموزان، مدیریت کلاس، طرح درس نویسی، ارزش‌یابی و سنجش، استفاده از فناوری و برقراری ارتباط با والدین پرداخته‌شده‌است. در نهایت در فصل پایانی کتاب، به نکاتی اشاره شده‌است که می‌تواند به حرفه‌ای شدنِ یک معلم کمک کند؛ مواردی مانند نگرش امیدوارانه، تلاش برای یادگیری مادام‌العمر، زندگی شخصی معلمان، اجتناب از موقعیت‌های پرخطر و … .

در پایان هر فصل، کادری به نام «موضوعات گفت‌وگو» وجود دارد. در این کادرها سؤالاتی برای تفکر بیشتر و بحث و گفت‌وگو با سایرین آورده‌شده‌است. نمونه‌ای از یک کادر گفت‌وگو را در زیر می‌بینید:

موضوع‌های گفت‌وگو
• دفترچه‌ی برنامه‌ریزی خود را بردارید و برنامه‌ی یک نیم‌سال یا ثلث را در آن یادداشت کنید. همه‌ی تعطیلات، مناسبت‌های خاص و تعطیلات مدرسه را در آن بگنجانید. زمان‌هایی را که برای آزمودن دانش‌آموزان یا ارزیابی آن‌ها مناسب است، مشخص کنید.
• موضوعاتی را که برای درس مورد نظر شما مناسب است مشخص نمایید. مهارت‌ها و مواد درسی‌ای را که دانش‌آموزان باید یاد بگیرند، اولویت‌بندی کنید. مهم‌ترین مفاهیمی را که خوب است دانش‌آموزان‌تان بدانند، مشخص کنید. در آخر مشخص کنید که چه چیزهایی را خودتان دوست دارید اما مورد علاقه‌ی دانش‌آموزان نیست.
• درباره‌ی دروسی که به جزئیات کمتری نیاز دارند، بیاندیشید.
• برنامه‌ریزی درسی را با استفاده از دو قالبی که در این فصل بحث شد، تمرین کنید.

(موضوعات گفت‌وگو: نمونه‌ای از کادر پایانی فصل چهارم کتاب)

در مجموع، به نظر می‌رسد که این کتاب به دلیل دربرداشتن نکات ضروری برای معلمی و در عین حال مختصر و جمع‌وجور بودن، می‌تواند کتاب مفیدی برای استفاده‌ی همه‌ی معلمان و به ویژه معلمان تازه‌کار در مقطع راهنمایی باشد.

 

نویسنده:
فاطمه گزین – کارشناس ارشد روانشناسی

 

معرفی فیلم سکسکه

شناسنامه فیلم

نام فیلم: سکسکه (Hichki)
کارگردان: سیذارت مالهورتا (Siddharth Malhotra)
سال تولید: ۲۰۱۸
کشور:‌ هند
مدت زمان: ۱۱۶ دقیقه
ژانر: کمدی داستانی
موضوع اصلی:‌ تلاش برای معلمی و آموزش به دانش‌آموزان محروم
کلیدواژه‌ها: معلم، محرومیت، تلاش، بیماری، زن، آموزش، مدرسه
مناسب برای گروه سنی: نوجوان، جوان، میانسال، سالمند
زبان اصلی فیلم: هندی (دوبله فارسی دارد)

– خانم اگر ناراحت نمی‌شید براتون یک پیشنهاد دوستانه دارم، با این مشکلی که شما دارید به دست آوردن شغل‌های آموزشی ممکنه سخت باشه، می‌تونید یک شغل دیگه پیدا کنید.
– آقا می‌شه از همتون یک سؤال بپرسم؟
– بله، البته.
– هچکدوم از شما تا امروز چیزی از سندروم «توره» شنیده بودید؟
– نه اصلا
– و الان چی؟
– خوب الان می‌دونیم چیه.
– پس اگر می‌تونم به مدیران و هیأت امنا چیزی یاد بدم مطمئناً می‌تونم از پس بچه‌ها هم بربیام.
(دیالوگی از فیلم)

خلاصه داستان

«ناینا ماتور» زنی‌ست که به یک اختلال عصبی به نام «سندروم توره» مبتلا‌ست و همین باعث می‌شود که در مواقع مختلف به صورت غیرقابل کنترل سکسکه ‌کند. او تصمیم دارد معلم شود و در این کار مصمم است اما بیماری‌اش باعث می‌شود هیچ مدرسه‌ای او را قبول نکند تا اینکه سرانجام پس از پنج سال جست‌وجو، پیشنهاد معلمی در یک کلاس پرمشکل به او داده می‌شود؛ کلاسی که تمام دانش‌آموزان آن از محلات فقیر و زاغه‌نشین هستند و به همین دلیل توسط دانش‌آموزان مرفه سایر کلاس‌ها طرد شده‌اند.
داستان فیلم، داستان تلاش‌ و پشتکار ناینا برای معلم شدن و شکل گرفتن یک رابطه‌ی مؤثر با دانش‌آموزانِ کلاسش است.
تماشای این فیلم زیبا به همه‌ی معلمان توصیه می‌شود.

– یک معلم معمولی فقط درس میده و یک معلم خوب به تو می‌فهمونه که چطور از آموخته‌هات استفاده کنی اما یک معلم عالی، اینو بهت نشون میده.
– «توره» واقعا چیه؟ فقط یه سری تیک عصبی یا نحوه‌ی نگرش ما به زندگی؟
جملات قصاری از فیلم

آموزش چندفرهنگی: رویکردی در آموزش و پرورش (بخش دوم – نکاتی برای معلمان و فعالیت‌های کلاسی)

آموزش چندفرهنگی شکلی از آموزش یا تدریس است که برای ارزش‌ها، عقاید، دیدگاه‌ها و پیشینه‌های فرهنگی مختلف ارزش قائل است و تفاوت‌های فرهنگی را به شیوه‌ای هدفمند در آموزش در نظر می‌گیرد. در این رویکردِ آموزشی، «فرهنگ» معنای گسترده‌ای دارد و نژاد، قومیت، ملیت، زبان، مذهب، طبقه، جنسیت و … را دربرمی‌گیرد.
در بخش اول این مقاله، به معرفی و بیان اهمیت آموزش چندفرهنگی پرداختیم. در این بخش به برنامه‌ی درسی، فعالیت‌های کلاسی و نکاتی برای معلمان در زمینه‌ی آموزش چندفرهنگی خواهیم پرداخت.

برنامه‌ی درسی آموزش چندفرهنگی

آموزش چند فرهنگی، روش جدیدی در تدریس نیست؛ بلکه یک رویکرد تازه در آموزش است. با این حال، برای پیشبرد اهداف آموزش چندفرهنگی، بایدها و نبایدهایی در برنامه‌ی درسی در نظر گرفته می‌شود. معمولا گروه سنی پایه (ابتدای و متوسطه اول) بیشتر مورد توجه آموزش چندفرهنگی قرار می‌گیرند؛ چرا که دوران کودکی دوران مهمی در شکل‌گیری اعتقادات و باورهای انسانی است. مهم‌ترین عاملی که در تنظیم برنامه درسی مورد توجه قرار می گیرد، خود کودک است. این برنامه درسی  کودک را در این سه زمینه مورد توجه قرار می‌دهد:

  • باسواد کردن کودک در زمینه مهارت‌های اساسی (خواندن، نوشتن، حساب کردن و استدلال کردن و …)؛
  • ایجاد احساس احترام و غرور در کودک نسبت به تنوع فرهنگی، قومی و منطقه‌ای؛
  • هدایت کودک در جهت یک زندگی مولد از طریق آموزشی که تا حد ممکن در آن از طبقه بندی خبری نیست.

همچنین محتوای آموزش چند فرهنگی باید دربرگیرنده‌ی موارد زیر باشد:

  • برنامه درسی باید طوری تهیه شود که در آن به طور دائم نظریات، تجارب و مشارکت فرهنگ‌های گوناگون ارائه شود.
  • برنامه درسی باید مطالبی را به خدمت بگیرد که از اهانت، تبعیض، عقاید قالبی، نژاد‌پرستی و ترجیح جنسیت به دور باشد.
  • برنامه درسی باید با افراد و گروه‌های مختلف فرهنگی به طرز مثبتی برخورد کند و افراد گروه‌های فرهنگی را، (به دور از تعصب و در صورت لزوم،) به عنوان افرادی فعال و پویا معرفی نماید.
  • برنامه‌ی درسی و روش‌های یاددهی و یادگیری باید بر زمینه‌های فرهنگی کودکان متکی باشد و مفاهیم آن براساس زندگی روزانه و تجارب آن‌ها تنظیم شود.
  • برنامه درسی باید دسترسی یکسان تمام کودکان را به آموزش امکان‌پذیر نماید.

نکاتی برای معلمان

یکی از مهم‌ترین ارکان در آموزش چندفرهنگی، معلمان هستند. چرا که آن‌ها الگوی اولیه‌ی کودکان در مدرسه‌اند و رفتار آن‌ها در شکل‌گیری رفتار کودکان اهمیت به‌سزایی دارد. برخی از نکاتی که می‌توانند در این زمینه یاری‌گر معلمان باشند، به شرح زیر هستند:

  • در نظر داشته‌باشید که همه کودکان از نظر شناختی، زبانی و عاطفی به زبان و فرهنگ و زادگاه خود وابسته‌اند.
  • کودکان می‌توانند توانایی‌ها و دانسته‌های خود را در زمینه‌های گوناگون بروز دهند. آنان با هر لهجه و زبانی که صحبت کنند، می‌توانند شایستگی‌های بسیاری از خود نشان دهند و ارزش و اهمیت خود را احساس کنند. به خاطر داشته‌باشید که رویکرد یا روش واحدی برای کار کردن با شاگردان وجود ندارد.
  • مطالعه فرهنگ‌ها و سبک‌های یادگیری فراگیرندگان متفاوت را در برنامه‌ی خود بگنجانید و بر مبنای آن، از روش‌ها و راهبردهای گوناگونی استفاده کنید.
  • درباره‌ی آموزش به کودکانی که از نظر لهجه، زبان و فرهنگ متفاوتند، فکر کنید و با سایر معلمان هم‌فکری کنید.
  • با به تصویر کشاندن کودکان متعلق به گروه‌های فرهنگی و قومی گوناگون، شرایطی ضدتعصب در کلاس ایجاد کنید. کتاب‌هایی که برای دانش‌آموزان انتخاب می‌کنید و در کلاس می‌خوانید و نیز فعالیت‌های کلاسی باید دربردارنده‌ی این تفاوت‌ها باشند.
  • دانش‌آموزان را در پرهیز از کلیشه‌سازی و تبعیض قائل‌شدن یاری دهید. به کودکان بیاموزید که هیچ‌یک از جنبه‌های شخصیتی یک فرد(چه کوچک و چه بزرگ)، موضوع پسندیده‌ای برای تبعیض یا مسخره‌کردن نیست.
  • گفت‌و شنودی صمیمانه با خانواده‌ها ترتیب دهید تا راه را برای گفت‌وگو در مورد دیدگاه‌های یکدیگر، تبادل دانسته‌ها باز شود. به این ترتیب هم می‌توانید در مورد فرهنگ خانواده‌ها اطلاعات کسب کنید و هم می‌توانید با تعصبات خانواده‌ها آشنا شوید و رفته‌رفته برای یاددادن فرهنگ ضدتعصب به خانواده‌ها گام بردارید.
  • به منظور شناخت بهتر دیدگاه‌های فرهنگی‌تان و مقابله به هر نوع کلیشه‌سازی یا جبهه‌گیری که ممکن است دچار آن باشید، خودتان را ارزیابی کنید، آگاهی‌تان را افزایش دهید و با سایر معلمان هم‌فکری کنید.
  • انتظارات بالایی از دانش‌آموزان خود داشته باشند و میزان پیشرفت تحصیلی و نوع رفتار مورد انتظار از آن‌ها را به روشنی و به طور دقیق برای آنان مشخص کنید. این انتظارات را به شاگردان انتقال دهید و دانش‌آموزان را در جهت‌دادن و شکل‌دهی به یادگیری‌های خود فعالانه درگیر کنید.
بسیاری از آمریکای لاتین‌ تباران، در کارخانه‌ی بسته‌بندی گوشت، که در محله‌ی ما واقع است، کار می‌کنند. من متوجه شدم که دانش‌آموزانم با آنان آشکارا برخورد بدی دارند و البته در این میان نقش خانواده‌هایشان بی‌تأثیر نیست. برای آن‌که آن‌ها را متوجه تعصب‌شان کنم، داستان «بارش برف بر درختان سرو» را در کلاس برای آن‌ها خواندم. اگرچه وقایع این رمانِ افسانه‌ای در جای دیگری رخ داده و مربوط به زندگی مهاجران ژاپن در جنگ جهانی دوم است، اما ضمن بحث به مواردی اشاره می‌کنم که شباهت‌های قابل توجهی با رفتار دانش‌آموزان نسبت به آمریکای لاتین تبارها دارد. من هیچ معیاری برای اندازه‌گیری تعصب آن‌ها ندارم. اما احساس می‌کنم که آموزش و آگاهی دادن، اقدامات مهمی در زمینه‌ی کاهش این مشکل هستند.
کتی فوسر، معلم انگلیسی و روزنامه‌نگاری
برگرفته از روانشناسی تربیتی، دبلیو، جی، سانتراک

سوالاتی که می‌تواند به معلمان در ارزیابی خود کمک کند:

معلمان برای آگاهی از احترام به فرهنگ‌ها در کلاس درس خود و در پاسخ‌گویی به نیاز‌های دانش‌آموزانی با فرهنگ‌های مختلف، می‌توانند به سؤالات زیر جواب دهند و با بررسی آن‌ها دریابند که کلاس آنان تا چه حد در این مسیر حرکت کرده است:

  • آیا من به تنوع فرهنگی دانش‌آموزان به عنوان مشکلی که باید با آن کنار آمد نگاه می‌کنم یا به مثابه‌ی یک فرصت مناسب و مغتنم؟
  • آیا دانش‌آموزانم در کلاس آزادی بیان دارند و می‌توانند عقاید متفاوت خود را بیان کنند؟
  • آیا در کلاس من، دانش آموزان می‌توانند عقایدی متفاوت با عقاید گروه فرهنگی حاکم را داشته باشد؟ آیا من این عقاید را سرکوب نمی‌کنم؟ آیا به سایر دانش‌آموزان اجازه می‌دهم که عقاید مخالف را خاموش کنند؟
  • آیا فضای کلاس نشان‌دهنده تنوع فرهنگی است؟ فضای مدرسه چه‌طور؟
  • آیا تابلوهای نصب شده بر دیوارها نشان‌دهنده احترام به تنوع فرهنگی است یا از احترام و ارزش‌گذاری به یک فرهنگ غالب حکایت دارد؟
  • آیا سازمان دهی کلاس‌ها به گونه‌ای نیست که به جدا کردن بعضی از فراگیرندگان به نفع طبقه اجتماعی و قومیت آن‌ها از دیگران بینجامد؟
  • آیا تلاش کرده‌ام تا تفاوت‌های زبانی و سبک‌های متفاوت یادگیری را درک کنم؟
  • آیا طرح درس‌های مختلف و روش‌های تدریس به کار می‌برم تا به فراگیرندگان متعلق به فرهنگ های مختلف در یادگیری کمک کند؟
  • آیا تلاش کرده‌ام تا دیدگاه‌های فراگیرندگان دارای فرهنگ‌های مختلف نسبت به انگیزش، برتری‌جویی از همسالان، رقابت‌جویی و مواردی از این نوع را درک کنم؟
  • آیا تلاش کرده‌ام تا الگوهای مختلف خانوادگی را در میان دانش‌آموزان بررسی کنم؟
  • آیا مشارکت فراگیرندگان در زندگی تحصیلی و اجتماعی در مدرسه تأمین می‌شود؟
  • آیا در کلاس من با هریک از دانش‌آموزان با احترام رفتار می‌شود و به او همانند بقیه نگریسته می‌شود؟
  • آیا در کلاس من با هر فراگیرنده به مثابه عضو مؤثر و ارزشمند کلاس برخورد می‌شود؟
  • آیا تلاش کرده‌ام تا همه‌ی دانش‌آموزان در گروه‌های چند فرهنگی کار کنند و با یکدیگر به گفت‌و‌گو و مبادله اطلاعات بپردازند و احساس کنند که عضو مؤثری برای گروه هستند؟
  • آیا همه دانش‌آموزان به طور یکسان به خدمات خاص مدرسه دسترسی دارند؟
  • آیا موارد فوق در مورد کل محیط مدرسه نیز مصداق دارد؟

فعالیت‌های کلاسی در آموزش چندفرهنگی

فعالیت‌های کلاسی، اجزاء ضروری آموزش چندفرهنگی هستند. لازم است که فعالیت‌های کلاسی با هنجارهای اجتماعی متفاوت کودکان و ارزش‌های فرهنگی آن‌ها منطبق شود تا بتواند یادگیری این کودکان را به شکل مناسبی تحقق بخشد. علاوه بر این، فعالیت‌های کلاسی باید به گونه‌ای باشد که مفهوم تفاوت‌های فرهنگی را مورد تأیید قرار دهد و بر آن ارزش نهد.

برخی فعالیت‌های کلاسی به شرح زیر هستند:

  • از دانش‌آموزان بخواهید درباره موضوعات مربوط به فرهنگ‌های گوناگون داستان‌های کوتاهی بنویسند یا در این باره به پژوهش و گفت‌وگو بپردازند.
  • درباره‌ی قانون اساسی و حقوقی که برای اقوام و ملیت‌های مختلف در نظر گرفته است، بحث کنید.
  • دانش‌آموزان را به بازدید از نقاطی ببرید که به فرهنگ‌های غیر غالب متعلق است و درباره سهم آن‌ها در اعتلای کشور صحبت کنید.
  • درباره‌ی نحوه متفاوت زندگی اقوام و گروه‌های فرهنگی بحث کنید و وجوه گوناگون زندگی آن ها را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهید.
  • در بحث‌های گروهی مسئله- محور، به دانش‌آموزان کمک کنید که به عدالت اجتماعی فکر کنند، ارزش‌هایشان را محک بزنند و در صورت داشتنِ عقیده‌ای خاص، نتایج و جوانب اعتقادات‌شان را بررسی کنند.
  • موضوعات نمایشی، هنری و فعالیت‌های کلاسی باید به گونه‌ای انتخاب شوند که شناخت فرهنگی و قومی را در کودکان برانگیزندو در اجرای نمایش می‌توانید نقش‌های غیرکلیشه‌ای متعلق به فرهنگ‌های مختلف را از دانش‌آموزان بخواهید.
  • در مورد خردسالان می‌توانید نمایش‌هایی عروسکی ترتیب دهید که در آن‌ها هر عروسک نماینده‌ی قوم یا فرهنگی خاص باشد. داستان را طوری انتخاب کنید که تعصب را کاهش دهد.

برای مشاهده فعالیت‌های چندفرهنگی بیشتر در دروس فارسی، اجتماعی و ریاضیات، مقاله‌ی دکتر علیرضا صادقی (استادیار دانشگاه علامه طباطبایی) را در این آدرس ببینید. خواندن این مقاله را به تمامی معلمان دلسوز توصیه می‌کنیم.

 

منابع:

آموزش چندفرهنگی به مثابه‌ی رویکردی در آموزش و پرورش، محمدجواد جعفری، فصلنامه تعلیم و تربیت(آموزش و پرورش)، ۱۳۷۹، شماره ۶۳، صص ۲۶-۹.

روانشناسی تربیتی، جان دبلیو سانتراک، نشر مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران، ۱۳۸۷، فصل ۵: گوناگونی فرهنگی- اجتماعی.


نویسنده:

فاطمه گزین – کارشناس ارشد روانشناسی

آموزش چندفرهنگی: رویکردی در آموزش و پرورش (بخش اول – معرفی و اهمیت)

دنیای ما از انواع پیشینه‌ها، سنت‌ها، ادیان و ارزش‌ها تشکیل‌ شده‌است. بسیاری از ما آرزو داریم که روزی همه‌ی انسان‌ها، با تمام پیشینه‌های انسانی‌مان بتوانیم در کنار هم زندگی کنیم، در مورد تفاوت‌هایمان گفت وگو کنیم و در مسیر ایجاد جهانی مبتنی بر محبت، صلح و عدالت گوی سبقت را از یکدیگر برباییم.
بسیاری از اندیشمندان معتقدند که نقطه‌ی آغاز تحقق این آرزو، کودکان و نوجوانان هستند. اگر کودکان و نوجوانان بیاموزند که در دنیایی چندفرهنگی و مبتنی بر تفاوت‌ها، سایر هم‌سالان‌شان را بپذیرند، در کنار آن‌ها زندگی کنند، دوست‌شان بدارند، نقدشان کنند و نقد شوند، در بزرگسالی نیز این فرهنگ را تداوم می‌بخشند و جهانی تازه می‌آفرینند. بارِ این تربیت، در دنیای کنونی ما بر دوش مدارس و آموزش و پرورش است. رویکرد آموزش چندفرهنگی به دنبال ایجاد جهانی این‌چنین است.

آموزش چندفرهنگی شکلی از آموزش یا تدریس است که برای ارزش‌ها، عقاید، دیدگاه‌ها و پیشینه‌های فرهنگی مختلف ارزش قائل است و تفاوت‌های فرهنگی را به شیوه‌ای هدفمند در آموزش در نظر می‌گیرد. در این رویکردِ آموزشی، «فرهنگ» معنای گسترده‌ای دارد و نژاد، قومیت، ملیت، زبان، مذهب، طبقه، جنسیت و … را دربرمی‌گیرد.

طرفداران این نوع آموزش به دو بنیان فکری عمده باور دارند، اول آن‌که معتقدند که باید اقلیت‌های مختلف را در آموزش در نظر گرفت و امکانات لازم را برای آموزش آنان فراهم کرد و دیگر اینکه اعتقاد دارند آموزش چندفرهنگی به سود همه‌ی دانش‌آموزان است.

این رویکرد در صدد است که دانش، نگرش و مهارت‌های دانش‌آموزان را برای زندگی در جامعه‌ای چندفرهنگی ارتقا بخشد. به نحوی که دانش‌‌آموزان طوری رشد کنند که برای فرهنگ‌های مختلف ارزش قائل ‌شوند و از تعصب و نژادپرستی و قوم‌پرستی دوری نمایند. در واقع، هدف نهایی آموزش چندفرهنگی، ترویج صلح و دوستی است.

اهمیت

ایران یکی از کشورهای جهان است که در آن خرده فرهنگ‌های گوناگونی وجود دارد. مردمِ کشور ما را اقوام و ملیت‌های گوناگونی تشکیل می‌دهند. تنوع در زبان، سبک زندگی، شیوه معیشت، آداب و رسوم و سنت‌ها در کشور ما به سادگی قابل مشاهده است و وجود اقشار و طبقات گوناگون اجتماعی نیز این تنوع را بیش‌تر می‌کند.

ویژگی‌هایی چون زبان مادری، جنسیت، ارزش‌های مذهبی و حتی ترجیحات غذایی، ویژگی‌های فرهنگی هستند که با فرد به مدرسه می‌آیند. بعضی از این یادگیری‌ها موجب انطباق بیش‌تر و بعضی، موجب انطباق کم‌تر با مدرسه هستند. برای مثال، دشواری درک و صحبت‌کردن به زبان آموزشی می‌تواند به تعامل شفاهی کم‌تر کودک منجر شود و انزوا و گوشه‌گیری در کلاس و روی‌گردانی از درس را به دنبال داشته باشد. همین طور، یادگیری کودک در زمینه نحوه برخورد با بزرگسالان می‌تواند بر میزان تعامل او با معلم تأثیر بگذارد و رفتار معلم نیز متقابلا تحت تأثیر قرار می‌گیرد؛ چرا که معلمان نیز انتظارات، نگرش‌ها و احساسات خود را دارند و رفتارشان می‌تواند محرکی برای رفتار دانش‌آموز شود.

علاوه بر این، فرهنگ و زبان هر کودک، ادراک و برداشت‌های ویژه‌ای را در وی ایجاد می‌کند و این برداشت به نوبه خود، موجب پیدایش الگوهای متفاوت تفکر، سبک‌های یادگیری مختلف و تفاوت‌های رفتاری در افراد می‌شود، بنابراین، موفقیت یا عدم موفقیت هر دانش‌آموز تا حدود زیادی، به فرهنگ و زبان خاص او مرتبط است.

از تحقیقات چنین برمی‌آید که اگر آموزش، تک‌فرهنگی باشد و از ارزش‌ها و الگوهای خاصی حمایت، یا آن‌ها را تبلیغ کند، کلیه دانش‌آموزانی که به خرده فرهنگ‌های دیگر تعلق دارند و از الگوهای رفتاری متفاوتی پیروی می‌کنند، در موضع ضعف قرار می‌گیرند و شانس چندانی برای موفقیت در مدرسه و تبدیل شدن به افرادی مولد و کار آمد پیدا نمی‌کنند.

برخی ویژگی‌های منفی آموزش تک‌فرهنگی

  • دانش‌آموزان در معرض سایر فرهنگ‌ها قرار نمی‌گیرند و فقط از زاویه‌ی یک‌سویه‌ی فرهنگ خود به جهان نگاه می‌کنند. حتی ممکن است که کنجکاوی بچه‌ها درباره‌ی سایر جوامع و فرهنگ‌ها هرگز برانگیخته نشود.
  • چون دانش‌آموزان جامعه خود را با هنجارهای آشنای مرسوم مورد قضاوت قرار می‌دهند و با سایر فرهنگ‌ها مقایسه نمی‌کنند، اغلب نسبت به آن دید انتقادی پیدا نمی‌کنند.
  • ناتوانی در انتقاد از جامعه، دانش‌آموزان را به سوی تمجید از شکوه و خلوص، نژاد، مذهب و فرهنگ خود سوق می‌دهد. همچنین می‌تواند آن‌ها را دچار خودشیفتگی فرهنگی کند که زیان آور است. به علاوه ممکن است که برای تطابق یافتن با جامعه به تدریج رفتارهای ریاکارانه در آن‌ها رشد کند.
  • از آن‌جا که دانش‌آموزان با تفاوت‌ها و تنوع‌ها آشنا نمی‌شوند، احترام گذاشتن به تفاوت‌ها و نیز پذیرش تنوع ارزش ها، باورها، لباس، غذا و نحوه زندگی دیگران در آن‌ها نهادینه نخواهد شد.
  • در تمام دوران مدرسه، آموزش خود را با فرهنگ غالب هماهنگ می‌کند و دانش‌آموزان نیاز ندارند که خودشان را با سایر فرهنگ‌ها وفق دهند. آن‌ها به دنیا از دید خود نگاه می کند و انتظار دارند که دنیا با آن‌ها منطبق شود و دلیلی نمی‌بینند که خود را با آن منطبق کنند؛ بدین ترتیب چیزی شبیه به تکبر در آن‌ها رشد می‌کند.
  • آموزش تک فرهنگی، بستر مناسبی برای نژاد پرستی فراهم می کند؛ زیرا به دلیل بی‌اطلاعی دانش‌آموزان از فرهنگ دیگران، عکس العمل آن‌ها نسبت به این فرهنگ ها به صورت تعمیم‌های نادرست و عقاید قالبی است. در این دیدگاه، فرد فرهنگ خود را به عنوان تنها مرجع جهانی معتبر ملاحظه می‌کند و درباره فرهنگ‌های دیگر با توجه به میزان نزدیکی آن‌ها به فرهنگ خود به قضاوت می‌پردازد.

نکته مهم این است که اگر معلم با این پیش داوری‌های فرهنگی در کلاس حاضر شود، نسبت به اقلیت ها با همین عقاید قالبی رفتار خواهد کرد. برای مثال، ممکن است که انتظار چندانی از آن‌ها نداشته‌باشد و آن‌ها را در جهت بهره‌برداری کامل از توانایی‌های خود تشویق نکند. دانش‌آموزان اقلیت نیز از حضور در مدرسه احساس آرامش نخواهند کرد و حتی ممکن است احساس حقارت و بی‌ارزشی کنند.

بنابراین، آموزش چند فرهنگی تلاشی است برای رها ساختن کودک از محدودیت های قوم مدارانه و آگاه کردن آن‌ها از وجود فرهنگ‌ها، جوامع، راه‌های زندگی و تفکر دیگران است.

دمارگارت لانگ‌ورث سال‌هاست که در دبیرستان تدریس می‌کند. او به تازگی به مدرسه‌ی جدیدی منتقل شده‌است. مارگارت معتقد است که کلید بهبود روابط بین قومی دانش‌آموزان، درک کردن آن‌هاست. او می‌گوید:
«درک دیدگاه‌های دیگران، نیاز به صرف وقت و آشنایی با آنان دارد: آشنایی با نحوه‌ی تفکر و احساسات آن‌ها. هنگامی که دانش‌‌آموزان با هم صحبت می‌کنند و شروع به درک همدیگر می‌کنند، در اندک مدتی درمی‌یابند که در بسیاری از موارد تفاوتی با هم ندارند.»
اخیرا یکی از دانش‌آموزان آمریکایی- هائیتیایی* مارگارت، برایش نامه‌ی زیر را نوشته‌است:
«هر زمان که از پنجره به بیرون می‌نگریستم، تاریکی را می‌دیدم. هر زمان که چشم به آسمان می دوختم، سایه‌های اندوه را مشاهده می‌کردم. تمام زیبایی‌های دنیا مرا به خشم می‌آورد. از هنگامی که تو پا به زندگی ما گذاشتی، برای ما شادی آوردی. تو به ما نشان دادی چطور به اندوه و خشم پشت کنیم.[…] تو از ما ناامید نشدی و به ما نشان دادی که «می‌توانیم» و هرگز اجازه‌ی ناامید شدن به ما ندادی. از صمیم قلب می‌گویم: متشکرم.»
* هائیتی تبارها در آمریکا یک اقلیتِ مهاجر تلقی می‌شوند.
برگرفته از روانشناسی تربیتی، دبلیو، جی، سانتراک

اهداف آموزش چند فرهنگی

تربیت کودکان در جهت ایجاد نگرش مثبت به فرهنگ های مختلف و پذیرش تفاوت های موجود بین افراد، زیربنای فلسفی برنامه این آموزش را تشکیل می دهد. سایر اهداف آموزش چند فرهنگی می‌تواند از این قرار باشد:

  • دانش‌آموزان متعلق به همه فرهنگ‌ها، نژادها، قومیت‌ها و… از آموزش برابر برخوردارشوند.
  • دانش‌آموزان متعلق به همه فرهنگ‌ها، نژادها، قومیت‌ها و… از آموزش با کیفیت برخوردار شوند.
  • سواد و آگاهی‌های قومی و فرهنگی در میان دانش‌‌آموزان افزایش یابد.
  • دانش‌آموزان برای اصلاح اجتماعی توان‌مند گردند.
  • صلح، دوستی و زندگی مسالمت‌آمیز میان افراد و فرهنگ‌ها ترویج گردد.
در ستایش دیگر پذیری (دو سند مهم از یونسکو)

ماده اول: معنای دیگرپذیری
۱-۱) دیگرپذیری یعنی برخورد همراه با احترام، پذیرش و ارج‌گذاری به گستردگی و تنوع فرهنگ‌های دنیای ما، شکل‌های بیان و شیوه‌های ابراز وجود ما به عنوان افراد انسانی. دیگرپذیری به یاری شناخت، گشودگی ذهن، ارتباط و آزادی اندیشه، وجدان و اعتقاد، پرورده و تقویت می‌شود. دیگرپذیری یعنی هماهنگی در تفاوت. دیگرپذیری، تنها وظیفه‌ای اخلاقی نیست؛ بلکه ضرورتی سیاسی و قضایی نیز هست. دیگرپذیری فضیلتی است که صلح را ممکن می‌سازد و به جایگزینی فرهنگ جنگ با فرهنگ صلح یاری می‌رساند.
۲-۱) دیگرپذیری نه تحمل است و نه مدارا و اغماض. دیگرپذیری بیش از هرچیز برخوردی است فعال، برخاسته از شناسایی حقوق عام شخص انسان و آزادی‌های بنیادین دیگران. دیگرپذیری در هیچ صورتی نباید ابزاری برای توجیه زیر پا گذاشتن حقوق و ارزش‌های بنیادین باشد.
۳-۱) دیگرپذیری محور حقوق بشر، کثرت‌گرایی(از جمله کثرت‌گرایی فرهنگی)، دموکراسی و دولت قانونی است و مستلزم رد جرم‌پرستی و استبداد می‌باشد. همچنین ارزش‌های مندرج در اسناد و نهاد‌های بین‌المللی حقوق بشر را تقویت می‌کند.
۴-۱) بر اساس موازین حقوق بشر، به کار بستن دیگرپذیری به معنای پذیرش بی‌عدالتی اجتماعی یا دست‌کشیدن از باورهای خود یا امتیاز دادن در این عرصه نیست. کاربرد دیگرپذیری بدین معناست که هرکس در گزینش باورهای خود آزاد است و می‌پذیرد که دیگران نیز از همین آزادی بهره‌مند شوند.
دیگرپذیری به معنای پذیرش واقعی و عملی این نکته است که افراد انسانی که به طور طبیعی با تنوع ظاهر جسمانی، وضعیت، شیوه‌ی بیان، رفتار و ارزش‌هایشان مشخص می‌شوند، حق دارند که در صلح و آرامش زندگی کنند و همان‌گونه باشند که دلخواهشان است. دیگرپذیری همچنین بدین معناست که هیچ‌کس حق ندارد عقاید خود را به دیگری تحمیل کند.
ماده چهار: آموزش
۱-۴) آموزش کارسازترین وسیله برای پیشگیری از دیگرناپذیری است. نخستین گام در این راه آن است که به افراد آموزش داده شود که از چه حقوق و آزادی‌هایی برخوردار هستند. با این هدف که رعایت این حقوق و آزادی‌ها تضمین شود. و همچنین خواست حمایت از حقوق و آزادی‌های دیگران نیز تقویت گردد.
۲-۴) آموزش دیگرپذیری باید ضرورتی عامل و مقدم به حساب آید. به همین دلیل باید روش‌های عقلانی و منظم آموزش دیگرپذیری راتقویت کرد. محور روش‌ها باید شناخت سرچشمه‌های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و دینی دیگرناپذیری باشد که علل ژرف خشونت و طرد هستند. سیاست‌ها و برنامه‌های آموزشی باید به گسترش تفاهم، همبستگی و دیگرپذیری میان افراد و نیز میان گروه‌های قومی، اجتماعی، فرهنگی، دینی، زبانی و ملت‌ها یاری رساند.
۳-۴) آموزش دیگرپذیری باید با هدف‌ زیر صورت گیرد: رویارویی با نفوذ عواملی که به ترس و طرد دیگری می‌انجامد با کمک به جوانان برای گسترش توانایی‌شان در داوری و ارزیابی مستقل و پیشبرد تفکر انتقادی و استدلال اخلاقی.
۴-۴) ما متعهد می‌شویم که از برنامه‌های پژوهش در علوم اجتماعی و آموزش دیگرپذیری و منع خشونت پشتیبانی کنیم و آن‌ها را به اجرا درآوریم. در نتیجه برای پرورش شهروندان همبسته و مسئول که دیگر فرهنگ‌ها را می‌پذیرند، ارزش آزادی را می‌شناسند، به حیثیت انسان‌ها و تفاوت‌هایشان احترام می‌گذارند و قادر به پیشگیری از ستیزه‌ها و یا حل آن‌ها با وسایل صلح‌آمیز هستند، تلاش کنیم. باید به بهبود و اصلاح پرورش آموزگاران، برنامه‌های آموزشی، محتوای کتاب‌ها و درس‌ها و دیگر مصالح آموزشی، از جمله فنون آموزشی جدید توجهی ویژه ابراز داشت.

برگرفته از بیانیه اصول «دیگرپذیری» مصوب مجمع عمومی یونسکو در ۱۶ نوامبر ۱۹۹۵
منبع: مجله‌ی پیام یونسکو با عنوان «ریشه‌های نژادپرستی»، شماره ۳۱۰، اردیبهشت ۱۳۷۵، ص ۳۴

بنا به آنچه که در بالا گفته‌شد، به نظر می‌رسد که مدرسه و معلمان موظف هستند که با به‌کارگیری برنامه‌های درسی، فضای کلاسی و فعالیت‌های از پیش طراحی شده و نیز با شناخت فرهنگ‌های گوناگون به پیشبرد رویکر چندفرهنگی در آموزش کمک کنند. به امید خدا در بخش دوم این مقاله به بیان برنامه‌ریزی درسی، فعالیت‌های کلاسی و نکاتی برای معلمان در زمینه‌ی آموزش چندفرهنگی خواهیم پرداخت. امیدواریم که با ما همراه بمانید.

منابع:

آموزش چندفرهنگی به مثابه‌ی رویکردی در آموزش و پرورش، محمدجواد جعفری، فصلنامه تعلیم و تربیت(آموزش و پرورش)، ۱۳۷۹، شماره ۶۳، صص ۲۶-۹.

چندفرهنگی و نسبت آن با آموزش، علیرضا صادقی، مجله رشد تکنولوژی آموزشی، شماره ۴، دی ۱۳۹۱، دوره ۲۸، صص ۳۷-۳۴.

روانشناسی تربیتی، جان دبلیو سانتراک، نشر مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، تهران، ۱۳۸۷، فصل ۵: گوناگونی فرهنگی- اجتماعی.

 

نویسنده:

فاطمه گزین – کارشناس ارشد روانشناسی

 

درسی که عکس‌ها به ما می‌آموزند

اهمیت عکس‌ها در کلاس درس و معرفی فعالیت‌هایی برای مشاهده‌ی عکس

در نگاه اول، این کلاس هم مثل بقیه‌ی کلاس‌ها بود. معلم پای تخته نوشت: «با یک گل بهار نمی‌شود». بعد، عکس‌هایی را که قبلا پرینت گرفته‌بود و لمینت کرده بود، میان دانش‌آموزان تقسیم کرد. دانش‌آموزان باید عکسی را پیدا می‌کردند که خلاف این ضرب‌المثل باشد. حالا دیگر کلاس درس مثل بقیه‌ی کلاس‌ها نبود. بچه‌ها در گروه‌های مختلف با همدیگر به عکس‌ها نگاه می‌کردند و به دنبال عکس مورد نظر خود می‌گشتند. آن‌ها عکس‌هایشان را انتخاب کردند و دلیل انتخاب‌شان را توضیح دادند. سپس به این فکر کردند که در دوران همه‌گیری بیماری کرونا، چه‌طور یک گل می‌تواند بهار به راه بیاندازد. این آخرین روزی بود که آن‌ها در کنار هم در مدرسه بودند اما کمپین دانش‌آموزی «با یک گل هم بهار می‌شود» تازه شروع شده بود.

عکس‌ها، هزاران کلمه می‌ارزند. سخنان بسیاری هستند که در کلمات نمی‌گنجند اما در یک قاب عکس جای می‌گیرند. استفاده از عکس در کلاس درس مزایای زیادی دارد:

  • عکس‌ها می‌توانند به بسیاری از عقاید و تئوری‌ها جان ببخشند و مضمون‌های انتزاعی را به تصویر بکشند. بنابراین معلمان می‌توانند بسیاری از مفاهیم پیچیده را ساده‌تر آموزش دهند.
  • بسیاری از عکس‌ها مفاهیم را در موقعیت‌های واقعی زندگی نشان می‌دهند. دانش‌آموزان با درس‌هایی که به زندگی روزمره‌ی آن‌ها پل می‌زنند، بهتر ارتباط برقرار می‌کنند.
  • عکس‌ها برای بیشتر دانش‌آموزان جذاب هستند،‌ شروع کلاس با یک عکس،‌ دانش‌آموزان را با کلاس درگیر می‌کند.
  • بسیاری از دانش‌آموزان باید «ببینند» تا یادبگیرند. عکس‌ها، هم آموزش دیداری را میسر می‌کنند و هم می‌توانند خوب دیدن را در دانش‌آموزان تقویت کنند.
  •  در برهه‌ی هجوم بیماری کرونا، عکس‌ها می‌توانند ابزار خوبی برای آموزش از راه دور باشند.

در این بخش فعالیت‌هایی برای استفاده از عکس در کلاس درس آماده کرده‌ایم. تلاش ما این بوده‌ که از جانب علوم مختلف به عکس ها نگاه کنیم. بیش از بیست و پنج فعالیت برای مشاهده‌ی عکس، در زمینه‌ی موضوعات مختلفی مانند ادبیات، تاریخ، جغرافیا، مطالعات اجتماعی، اخلاق و … ، در مقاله‌ی زیر با عنوان «درسی که عکس‌ها به ما می‌آموزند» گردآوری شده‌است.

ما معتقدیم که اگر دانش‌‌‌آموزان یاد بگیرند که از جانب علوم مختلف به یک منظره نگاه کنند، بهره‌ی بیشتری از آن صحنه می‌برند. آن‌ها «نگاه کردن» را می‌آموزند و یاد می‌گیرند که هر صحنه‌ای از زندگی چه معناهایی می‌تواند داشته‌باشد. علاوه بر این، در زمانه‌ی هجوم رسانه‌ها، یادگرفتن «نگاه کردن از زوایای مختلف» کمک زیادی در تفکر انتفادی و درک مفاهیم به آن‌ها خواهد کرد.

فعالیت‌های موجود در این مقاله، فعالیت‌های جذابی برای اجرا در کلاس درس هستند و می‌توانند برای خود معلمان نیز جالب و الهام بخش باشند.

دریافت متن کامل مقاله «درسی که عکس‌ها به ما می‌آموزند»

 

نویسنده:
فاطمه گزین – کارشناس ارشد روانشناسی

کلاس اکتشاف: تجربه‌ای در پیش‌دبستانی طلوع و معرفی روش تدریس کاوشگرانه

اجازه …
… میز چطور درست می‌شه؟
… چرا آهنربا به درِ کلاس نمی چسبه؟
… چرا ما کاغذها را تو سطل زباله نمی‌ریزیم؟
… چرا درختِ توی حیاط مدرسه خشک شده؟

چرا…؟
چرا بارون خیسه، جاده لیزه، درخت بلنده؟
چرا آفتاب گرمه، سایه سرده، ریزه پرنده؟
چرا ماه می‌افته شبا تو حوض کنار ماهی؟
چرا برق می‌زنه چشم گربه توی سیاهی؟

وقتی بچه‌ها کوچک‌اند، دنیا را پر از سؤال می‌بینند و همه‌ چیز برایشان پرسش‌برانگیز است. اما همچنان که روند رشد را طی می‌کنند، از دنیای پرسش‌گری خارج می‌شوند و وارد دنیای «دانستن جواب‌ها» می‌گردند. معمولا مدارس فرآیند تبدیل «پرسش‌گر» به «پاسخ‌دان» را تسریع می‌کنند. چرا که موفقیت در مدارس یعنی پرکردن جای خالی با جواب درست و علامت‌زدن گزینه‌ی صحیح. در مدارس اغلب هر سؤالی جوابی درست دارد و سؤالاتی که پاسخ آن‌ها «نمی‌دانم» باشد، نادر است. در حالی که می‌گویند: «حکمت این است که بدانی چقدر کم می‌دانی».

پائولو فریره، نظریه‌پرداز تعلیم‌و‌تربیت انتقادی، فیلسوف تربیتی و آموزگار برزیلی، معتقد است: «هدف تعلیم و تربیت باید قادر کردن دانش‌‌آموزان به طرح سؤالات خوب باشد.»

اساس بسیاری از روش‌های تدریس جدید، ایجاد پرسش در ذهن دانش‌‌آموزان و ترغیب آن‌ها برای یافتن پاسخ پرسش‌هاست. در این روش‌های تدریس، معلم تلاش می‌کند که دانش‌آموزان رفته رفته سؤالات بیشتر و بهتری را مطرح کنند و یاد بگیرند که برای یافتن پاسخ سؤالات‌شان به کاوش و جست‌‌وجو بپردازند. به این ترتیب، هر سؤالی که بچه‌ها می‌پرسند، غنیمت حساب می‌شود؛ چرا که معلم را در مسیر آموختن به جلو می‌راند.

پائولو فریره: هدف تعلیم و تربیت باید قادر کردن دانش‌‌آموزان به طرح سؤالات خوب باشد.

کلاس اکتشاف در پیش‌دبستانی طلوع

کلاس اکتشاف یکی از کلاس‌های آموزشی کودکان در پیش‌دبستانی روشنای طلوع مهر بوده‌است. این کلاس با هدف تقویت حس پرسشگری و کنجکاوی دانش‌آموزان، شناخت طبیعت و پدیده‌های طبیعی، آموزش کاربردی مفاهیم ریاضی و علوم تجربی و آموزش تفکر و حل مسأله، در برنامه‌ی درسی کودکان پیش‌دبستانی گنجانده‌شده‌است.

در ابتدای دوره‌ی آموزشی، کلاس اکتشاف با عنوان «کلاسی برای پیدا کردن جواب سؤال‌هایمان» به کودکان معرفی می‌شود. در آغاز سال و در اولین جلسات درس اکتشاف، معمولا معلم خودش سؤالی را مطرح می‌کند و دانش‌آموزان یاد می‌گیرند که با کاوش و جست‌وجوگری، پاسخ سؤالات را پیداکنند. رفته‌رفته، دانش‌آموزان شروع به پرسیدن می‌کنند: «میز چه‌طور درست می‌شود؟»، «چرا آهنربا به در کلاس نمی‌چسبد؟»، «چرا ما کاغذها را در سطل زباله نمی‌ریزیم و آن‌ها را در یک سطل جداگانه می‌ریزیم؟»، «چرا درخت توی حیاط مدرسه خشک شده؟» و … . و به کمک معلم، در کلاس اکتشاف به جست‌وجوی پاسخ می‌پردازند.

کلاس اکتشاف با آهنگ «چرا» از آلبوم موسیقی «یک سر و دوگوش» ساخته‌ی خانم نجوا خبازیان آغاز می‌گردد:

«چرا بارون خیسه، جاده لیزه، درخت بلنده؟ چرا آفتاب گرمه، سایه سرده، ریزه پرنده؟ چرا ماه می‌افته شبا تو حوض کنار ماهی؟ چرا برق می‌زنه چشم گربه توی سیاهی؟» و به این ترتیب کودکان آماده‌ی یافتن پاسخ برای پرسش‌هایشان می‌شوند.

یکی از معلمان پیش‌دبستانی طلوع در مورد کلاس اکتشاف چنین می‌گوید:

«سؤالات کودکان را در طول هفته گوشه‌ای کنار تخته می‌نوشتم و به آن‌ها وعده می‌دادم که در زنگ اکتشاف به سؤالات آن‌ها پاسخ داده خواهد شد. در کلاس اکتشاف، شیوه‌ی پاسخ گویی به سؤالات کودکان متفاوت بود. گاهی اوقات آزمایشی انجام می‌دادیم، گاهی اوقات کتاب‌ها را ورق می‌زدیم و جواب سؤالات را پیدا می‌کردیم، و گاهی اوقات دانش‌آموزی که سؤالی پرسیده بود، مسئول پیدا کردن جواب سوال می‌شد. او باید برای پیدا کردن جواب سؤالش تحقیق می‌کرد و جواب را در کلاس برای دوستانش بیان می‌کرد. بعضی اوقات هم فیلم‌ها یا عکس‌های آموزشی برای پاسخ به سؤالات دانش‌آموزان در کلاس پخش می‌شد. علاوه بر این، طرح‌ درس‌های از پیش آماده شده‌ای هم برای کلاس اکتشاف وجود داشتند که با پرسش‌هایی آغاز می‌شدند و بعضی وقت‌ها، کلاس با این طرح درس‌ها پیش می‌رفت. کلاس اکتشاف زمانی بود که معلم و دانش‌آموز همه با هم می‌آموختند. ما همه با یک رویکرد آشنا می‌شدیم: توجه به اطراف، پرسش‌گری و تلاش برای یافتن پاسخ پرسش‌هایمان.»

گاهی اوقات آزمایشی انجام می‌دادیم، گاهی اوقات کتاب‌ها را ورق می‌زدیم و جواب سؤالات را پیدا می‌کردیم و گاهی اوقات دانش‌آموزی که سؤالی پرسیده بود، مسئول پیدا کردن جواب سوال می‌شد. بعضی اوقات هم فیلم‌ها یا عکس‌های آموزشی را با هم می‌دیدیم.

روش تدریس کاوشگرانه

طراحی کلاس اکتشاف بر اساس رویکر «یادگیری کاوشگرانه» بوده است. (این روش تدریس که در زبان انگلیسی Inquiry based learning نامیده می‌شود، در زبان فارسی به نام‌های پژوهش محور و جست‌وجوگرانه نیز خوانده می‌شود.) در این روش، بر خلاف بسیاری از روش‌های تدریس سنتی، کلاس درس با آموزش شروع نمی‌شود. بلکه آغاز کلاس با ایجاد پرسش در ذهن فراگیران است.

مرحله‌ی اول:

مرحله‌ی اول این روش تدریس، ایجاد سؤال در ذهن دانش‌آموزان است. این سؤال می‌تواند پرسش خود دانش‌آموزان باشد و یا طی سناریوی از پیش تعیین‌شده‌ای توسط معلم در ذهن آن‌ها ایجاد شود. مثلا معلم می‌تواند با ترتیب‌دادن یک آزمایش، دانش‌آموزان را شگفت‌زده کند و در ذهن آن ها پرسش ایجاد کند. یا داستانی برای دانش‌آموزان بخواند و پرسش را در دهان شخصیت‌های داستان بگذارد. گاهی اوقات هم اتفاقاتی که در کلاس می‌افتد، می‌تواند دست‌مایه‌ی این روش تدریس شود؛ مثلا یک اختلاف نظر بین دانش‌آموزان. مثال زیر مربوط به درس «رنگین‌کمان» در کلاس اکتشاف پیش‌دبستانی طلوع است:

کلاس اکتشاف با موسیقی مربوطه آغاز می‌شود. معلم دانش‌آموزان را آماده می‌کند طرح درس را آغاز می‌کند؛ تصاویری از رنگین‌کمان را به دانش‌آموزان نشان می‌دهد و از بچه‌ها در مورد رنگین‌کمان‌ها می‌پرسد: «بچه‌ها این‌ها عکس چیه؟ چه کسانی تا حالا رنگین‌کمان را دیده‌اند؟» معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد که در مورد رنگین‌کمان‌هایی که دیده‌اند صحبت کنند. گاهی به تناسب عکس‌ها و فیلم‌های دیگری از رنگین‌کمان‌ها را به بچه‌ها نشان می‌دهد. سپس از آن‌ها می‌خواهد که «سؤال‌هایشان را آماده کنند و هر سؤالی که در مورد رنگین‌کمان‌ها دارند بپرسند.» بچه‌ها سؤالات مختلفی در مورد رنگین‌کمان‌ها می‌پرسند:

نازگل می‌پرسد: «خانم! رنگین کمان چه رنگیه؟» معلم عکس رنگین کمان را به بچه‌ها نشان می‌دهد و از خودشان می‌خواهد که به این سؤال جواب بدهند.

نگین می‌پرسد: «خانم اجازه! رنگین‌کمان چه‌طور درست می‌شود؟» علی می‌گوید: «توی روزهای بارونی!» معلم می‌گوید: «درسته! رنگین‌کمان توی روزهای بارانی درست می‌شود.» سپس از نگین می‌خواهد که سؤالش را ادامه دهد. نگین کمی مکث می‌کند و با کمی کمک از سوی معلم می گوید: «چه‌طوری توی روزهای بارونی رنگین‌کمان درست می‌شود؟» معلم اجازه می‌دهد که دانش‌آموزان در این باره حدس‌هایی بزنند. او به صحبت‌های بچه‌ها گوش می‌دهد و آن‌ها را هدایت می‌کند. سپس می‌گوید: «بیایید امروز به حیاط برویم و ببینیم که رنگین‌کمان‌ها چه‌طور درست می‌شوند.» دانش‌آموزان را به گروه‌های کوچک دسته‌بندی می‌کند و آن ها را به حیاط می‌برد … .

مرحله‌ی دوم:

در مرحله‌ی دوم دانش‌آموزان به جمع‌آوری اطلاعات، انجام آزمایش و مشاهده و توصیف می‌پردازند. جمع‌اوری اطلاعات می‌تواند به کمک کتاب‌ها، اینترنت، مصاحبه و … انجام شود. در مثال درس رنگین‌کمان، معلم به هر گروه یک آینه و یک تشت آب می‌دهد و از آن‌ها می‌خواهد که تلاش کنند که رنگین‌کمان بسازند. معلم سعی می‌کند که به محض این‌که یکی از گروه‌ها رنگین‌کمانی را درست کرد، توجه بقیه گروه‌ها را به آن‌ جلب کند. ممکن است از گروه‌های مختلف بپرسد: «چی شد؟ چه‌طوری رنگین‌کمان درست شد؟»  امکان دارد که دانش‌آموزان در این مرحله پاسخ‌های درست یا غلطی بدهند. معلم سعی می‌کند که پاسخ‌های آن ها را هدایت کند.

 

مرحله‌ی سوم:

در مرحله‌ی سوم، دانش‌آموزان باید نتایج تلاش‌ها و دیده‌ها و شنیده‌های خود را ثبت کنند. برای گروه‌سنی پیش‌دبستانی این ثبت می‌تواند به صورت کشیدن نقاشی باشد و برای گروه‌های سنی بالاتر، دانش‌آموزان می‌توانند گزارش بنویسند، انشا بنویسند، فیلم‌برداری کنند، مستندسازی کنند و … .

مرحله‌ی چهارم:

در مرحله‌ی چهارم، دانش‌آموزان در مورد یافته‌های خود، با هم گفت‌وگو می‌کنند. در مثال رنگین‌کمان کلاس اکتشاف، معلم از دانش‌آموزان می‌خواهد که بگویند که چه کار کردند و چه دیدند. سپس از آن‌ها می‌پرسد که «به نظر شما در روزهای بارانی رنگین‌کمان چطور درست می‌شود؟» او اجازه می‌دهد که دانش‌آموزان یافته‌هایشان را بیان کنند. سپس یک ویدئوی کوتاه از نحوه‌ی تشکیل رنگین‌کمان برای آن‌ها پخش می‌کند و درباره‌ی نحوه‌ی تشکیل رنگین‌کمان برای آن‌ها توضیح می‌دهد. ممکن است دانش‌آموزان در این مرحله به پاسخ نرسند. در این صورت چرخه‌ی سؤال، جمع‌آوری اطلاعات، نوشتن نتایج و بحث و گفت‌وگو ادامه پیدا می‌کند.

سؤالاتی که معمولا در رابطه با روش تدریس کاوشگرانه مطرح می‌شود:

  • این روش تدریس خیلی زمان‌بر است و در اغلب کلاس‌های درس، چنین زمانی وجود ندارد.

بله، ‌همین‌طور است. در نگاه اول این روش تدریس زمان زیادی طلب می‌کند. اگر بخواهیم برای پایه‌های بالاتر و تمام مطالب کتاب درسی، خودمان را به این روش تدریس مقید کنیم، ممکن است نتوانیم به آموزش همه‌ی درس‌ها برسیم. طبیعتا از معلمان انتظار نمی‌رود که همه‌ی کلاس‌ها را به این روش برگزار کنند. اما خوب است که به خاطر داشته‌باشیم که حتی برگزاری یک کلاس درس، با این روش تدریس،‌ ممکن است تأثیرات بسیار مثبتی در ذهن همه‌ی دانش‌آموزان برجای بگذارد. علاوه بر این، بعد از اجرای یک آموزش، با این شیوه، دانش‌آموزان نیاز به زمان کمتری برای حفظ و تثبیت آموزش دارند.

  • استفاده از این روش تدریس برای درس‌های خاصی مثل علوم امکان‌پذیر است، اما برای سایر دروس نمی‌توان از این روش استفاده کرد.

البته در درس علوم، آزمایش و مشاهده، ‌نقش بسیار زیادی ایفا می‌کند. اما روش تدریس کاوش‌گری، بر اساس پرسش، جست‌وجو و پزوهش طراحی شده‌است. این‌ها مواردی هستند که در همه دروس کاربرد دارند. در نظر داشته‌باشیم که هدف اصلی این روش تدریس، ایجاد سؤال در ذهن دانش‌آموزان و قادر کردن آن‌ها به طرح پرسش‌های مناسب است. بنابراین می‌توان از این رویکرد برای تدریس درس‌های دیگری مانند علوم اجتماعی، ریاضیات و … نیز استفاده کرد. می‌توان سؤالات دانش‌آموزان در مسائلی مثل روابط اجتماعی، حقوق شهروندی، عدالت و … بن‌مایه‌ی تدریس مطالعات اجتماعی قرار داد. در درسی مانند ریاضی نیز، می‌توان مسائل روزمره‌ی زندگی را دست‌مایه‌ی آموزش به روش پرسش‌گری نمود. در این روش، کلاس درس با یک مسئله شروع می‌شود و دانش‌آموزان به دنبال راه حل‌های ممکن می‌گردند. (یک گزارش از کلاس اکتشاف با هدف آموزش حل مسئله و تقویت درک فضایی را در این آدرس ببینید.)

  • خیلی اوقات دانش‌آموزان سؤال نمی‌پرسند. حتی علاقمند نیستند که به سؤالات معلم پاسخ دهند.

متأسفانه همان‌طور که در مقدمه اشاره شد، بسیاری از نظام‌های آموزشی فرصت «پرسشگری» را از دانش‌آموزان می‌گیرند. بچه‌ها رفته‌رفته از سؤال‌کردن می‌ترسند و یا نسبت به پرسیدن بی‌میل می‌شوند. بنابراین ممکن است که ایجاد انگیزه‌ی پرسیدن در آن‌ها دشوار باشد. با این حال راه‌هایی برای علاقمند کردن آن‌ها به پرسیدن وجود دارد. یکی از مهم‌ترین این راه‌ها توجه به نیازهای دانش‌آموزان است. اگر موضوع درس، با نیازهای محسوس دانش‌آموزان نزدیک باشد، غیر ممکن است که سؤالی در ذهن دانش‌آموزان به وجود نیاید. کافی است که به کاربردهای موضوع در زندگی دانش‌آموزان بیاندیشیم. در این صورت اغلب موضوع به نیازهای آنان نزدیک می‌شود و نیازها به پرسش‌های آن‌ها گره می‌خورد. اما برای این‌که دانش‌آموزان بتوانند سؤالات‌شان را بیان کنند، نیاز به فضاسازی داریم. در مؤسسه‌ی طلوع، کلاس اکتشاف، فضای لازم را برای پرسشگری ایجاد می‌کرد. در سایر کلاس‌ها نیز می‌توانیم متناسب با گروه سنی به فضاسازی فکر کنیم و در گام بعد تلاش کنیم که پرسش‌های دانش‌آموزان را جدی بگیریم.

  • آیا از این روش تدریس می‌توان برای سایر گروه‌های سنی استفاده کرد؟

بله البته! در واقع این روش تدریس برای پایه‌های بالاتر طراحی شده‌است و استفاده از آن در پایه‌های بالاتر راحت‌تر است؛ چرا که هرچقدر که بچه‌ها بزرگتر می‌شوند، قدرت شناخت و تفکر و تحلیل در آن‌ها بالاتر می‌رود. از این روش تدریس در دبیرستان‌ها در دروس مختلفی مانند تاریخ، علوم اجتماعی، ریاضیات، فیزیک، شیمی و درس‌های فنی و حرفه‌ای و نیز در دانشگاه‌ها استفاده می‌شود.

ما در این متن سعی کردیم که به یک معرفی اجمالی بپردازیم. نکات کاملتری برای اجرای کلاس اکتشاف، در این متن گردآوری شده‌است.
مطالعه‌ی این نکات، می‌تواند پاسخ‌گوی برخی دیگر از پرسش‌های احتمالی شما باشد. نمونه‌ی دیگری از فعالیت‌های کلاس اکتشاف در یک اردوی مشاهده‌ محور را هم می‌توانید در این آدرس ببینید. همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر می‌توانید به کتاب‌های «کاوشگری» و «پژوهش‌آموزی» از «مجموعه‌ی آموزش فعال علوم» مراجعه‌ کنید.

کتاب‌های آموزش فعال علوم، مجموعه‌ی الگوی تدریس (معرفی کتاب)

  • نام: کتاب‌های آموزش فعال علوم، مجموعه‌ی ۸ جلدی الگوی تدریس
  • نویسندگان: زهرا حریر فروش و مهرناز صداقی
  • ناشر: انتشارات آموزش علوم
زمانی که کتاب‌های علوم تغییر کرد، کلاس های آموزش ضمن خدمت و دوره‌های بسیاری برای معلمان برگزار شد. این کلاس‌ها تجربه‌ها و خاطرات زیادی برجای گذاشت. یکی از بحث‌های اصلی در این دوره‌ها لزوم تغییر روش‌های تدریس از شیوه‌های سنتی به شیوه‌های فعال بود. همچنین بحث‌های زیادی درباره‌ی موانع و مشکلات استفاده از روش‌های فعال تدریس صورت می‌گرفت.

این جملات را زیاد شنیده‌ایم که این روش ها بسیار خوب است ولی به شرطی که …

… هر کلاس ۲۰ دانش‌آموز داشته باشد.

… حجم کتاب های درسی کم شود.

… ساعات درس علوم افزایش یابد.

… امکانات و وسایل کافی در دسترس باشد.

… شیوه‌ی امتحانات تغییر کند.

اما آیا به راستی باید منتظر روزهایی ماند که چنین شرایطی مهیا شود؟

از پیشگفتار مؤلفان

در مقدمه‌ی این مجموعه،‌ چنین آمده‌است:

مجموعه کتاب های آموزش فعال علوم در پاسخ به نیاز معلمان دوره‌ی ابتدایی، دبیران علوم تجربی دوره‌ی راهنمایی و دانشجویان تربیت معلم طراحی و تألیف شده‌اند. این مجموعه [که شامل ۲۰ جلد کتاب در قطع پالتویی است]، به بحث پیرامون موارد زیر در زمینه‌ی آموزش علوم تجربی می‌پردازد:

  • فلسفه و اهداف آموزش علوم: یک کتاب
  • مهارت‌های فرآیندی: هشت کتاب
  • الگوهای تدریس فعال علوم تجربی: هشت کتاب
  • ارزشیابی و پیشرفت تحصیلی: سه کتاب

کتاب های این مجموعه به گونه‌ای سازماندهی شده است که علاوه بر خودآموز بودن، می‌تواند در قالب کارگاه‌های آموزشی قابل استفاده باشد.

مجموعه‌ کتاب‌های «الگوی تدریس»، که هشت جلد از مجموعه‌ی فوق را تشکیل می‌دهند، شامل الگوهای تدریسِ کاوشگری، ساخت‌گرایی، پژوهش‌آموزی، همیاری(اعضای تیم)، بارش فکری، طرح‌های شبکه‌ای و دریافت مفهوم می‌باشند.

در این کتاب‌ها، روش‌های فعال تدریس در درس علوم تجربی با بیانی ساده و همراه با مثال‌های متعدد از کتاب‌های علوم تجربی دوره‌ی ابتدایی و راهنمایی در اختیار معلمان قرار می‌گیرد.

در هر جلد از این هشت کتاب، در ابتدا مراحل اجرای الگوی تدریس معرفی شده‌است. سپس هر گام به کمک یک مثال از کتاب علوم ابتدایی و یک مثال از کتاب علوم راهنمایی تشریح گردیده‌است. همچنین وظایف معلم و دانش‌آموزان در هریک از گام‌های تدریس در جداول ساده‌ای به صورت خلاصه‌وار آورده شده‌است.

در هر کتاب در ابتدا مراحل اجرای الگوی تدریس معرفی شده‌است.

 

در صفحات بعد، مؤلفان مختصرا به موارد زیر می‌پردازند:

  • نکات اساسی مربوط به هر الگو
  • منابع و شرایط لازم برای حمایت از الگو
  • راهبردهایی برای فراگیران قوی، فراگیران ضعیف، تکلیف برای فراگیران و تفکر خلاق
  • محاسن و محدودیت‌های الگوی تدریس
  • مراقبت‌های لازم برای اجرای الگو در کلاس درس

در پایان نیز، دروس و مباحثی از کتاب‌های علوم ابتدایی و علوم راهنمایی برای اجرا از طریق الگوی تدریس مذکور پیشنهاد گردیده‌است.

در این مجموعه، هر گام از مراحل اجرای الگوی تدریس به کمک یک مثال از کتاب علوم دوره‌ی ابتدایی و یک مثال از کتاب علوم دوره‌ی راهنمایی تشریح شده‌است.

 

این کتاب‌ها در عین مختصر بودن، بسیار کاربردی هستند. استفاده از تصاویر، جداول و نمودارها به اختصار آن‌ها کمک کرده‌است. همچنین وجود مثال‌های متنوع از کتاب‌های علوم ابتدایی و راهنمایی و نیز جداول پایانی کتاب، استفاده از آن‌ها را در کلاس درس تسهیل می‌کند.

در هر کتاب راهبردهایی برای فراگیران قوی، فراگیران ضعیف، تکالیف کلاسی و تفکر خلاق ارائه ‌شده‌است.

 

مؤلفان امیدوارند که با مطالعه‌ی دقیق این کتاب‌ها و کمی تمرین، کلاس‌های علوم به دلپذیرترین و شیرین‌ترین ساعات برای معلمان تبدیل شود و گذشت زمان در این کلاس‌ها احساس نشود.

ما به خصوص مطالعه‌ی الگوهای تدریسِ کاوشگری، پژوهش‌آموزی و ساخت‌گرایی را برای آشنایی با روش‌های تدریس نوین، به شما پیشنهاد می‌کنیم. هرچند که به نظر می‌رسد که مطالعه‌ی سایر جلدهای این مجموعه نیز سودمند باشد.

یادگیری از طریق پروژه

پگی شویگر در یک دبیرستان، فیزیک درس می‌دهد. او معتقد است که انجام دادن پروژه‌های عملی مثل سیم‌کشی یک خانه‌ی عروسکی یا درست کردن قایق‌هایی با مقوا و چسب و ترتیب‌دادن یک مسابقه‌ی قایقرانی، به دانش‌آموزان در یادگیری فیزیک کمک می‌کند. یکی از شاگردان سابق او، الیسون آرنت، نوزده ساله می‌گوید: «او به ما یاد می‌داد که چگونه فکر کنیم و چگونه یاد بگیریم، نه این‌که چگونه در درس فیزیک قبول شویم. او ما را تشویق می‌کرد روی میزها بایستیم و چیزهایی را با چسب به سقف بچسبانیم و حتی در آزمایش‌های فیزیک – مثلا مطالعه‌ی حرکت پرتابی – اشیاء را در هوا پرتاب کنیم.»

از کتاب روانشناسی تربیتی، جان دبلیو سانتراک، با اندکی تصرف

معرفی:

روش تدریسِ «پروژه» یک شیوه‌ی آموزشی است که در آن، دانش‌‌آموزان در پی پاسخ به سؤالاتی که برای آن‌ها اهمیت دارد (یا به کمک معلم، اهمیت یافته‌است)، به برنامه‌ریزی و اجرای یک پروژه (کار عملی) می‌پردازند. اجرای پروژه، مستلزم بررسی، جمع‌آوری اطلاعات، انتخاب راهبرد مناسب و سپس اجرای راهبرد است که معمولا به صورت کارگروهی و مشارکتی انجام می‌شود. در این روش تدریس، پروژه‌ها یک موضوع عملی در کنار درسِ اصلی نیستند، بلکه محور اصلی درس را تشکیل می‌دهند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های روش پروژه این است که فراگیرندگان در موقعیت‌های خارج از کلاس و مدرسه و در عرصه‌ی زندگی به فعالیت می‌پردازند. به این ترتیب، ضمن این‌که موقعیت‌های زندگی، تجلی‌گاه اهداف آموزشی و پرورشی می‌شود، علائق و انگیزه‌های درونی دانش‌آموزان نیز افزایش می‌یابد. مدت زمان اجرای یک پروژه بسته به اهداف آن، می‌تواند چند هفته تا یک ترم باشد.

مراحل روش پروژه:

  • مرحله‌ی اول: فضاسازی (ایجاد پرسش و مسئله)

اولین مرحله برای انجام هر کاری، این است که فرد تمایل به انجام کار را داشته‌ باشد. اگر دانش‌آموزان میل و کششی برای انجام فعالیت نداشته‌ باشند، این روش بر سایر روش‌ها امتیازی نخواهد داشت. وظیفه‌ی معلم در این مرحله این است که با توجه به موضوع درسی، در ذهن دانش‌آموزان سؤال ایجاد کند و برای آن‌ها مسئله‌ای به وجود بیاورد، که مایل به حل آن باشند. هرچقدر که این چالش به زندگی بچه‌ها و نیازهای آنان نزدیک‌تر باشد، آن‌ها بیشتر درگیر یادگیری می‌شوند. سؤالات و پرسش‌های خودِ دانش‌‌آموزان نیز دست‌مایه‌ی خوبی برای اجرای این مرحله است.

  • مرحله‌ی دوم: جمع‌آوری اطلاعات و تفکر در مورد سؤال مطرح شده

در این مرحله دانش‌‌آموزان در گروه‌های مختلف به هم‌فکری در مورد حل مسئله می‌پردازند و یا راه‌حل‌های احتمالی را در اینترنت، کتابخانه مدرسه، یا مصاحبه با بزرگ‌ترها جست‌وجو می‌کنند.

  • مرحله‌ی سوم: برنامه‌ریزی و ارائه‌ی برنامه‌ی پیشنهادی

در مرحله‌ی سوم، با توجه به تحقیقاتی که در مرحله‌ی قبل انجام شده، هرگروه، یک کار عملی با توجه به موضوع مشخص شده پیشنهاد می‌دهد.

  • مرحله‌ی چهارم: اجرا

در مرحله‌ی بعد دانش‌آموزان شروع به اجرای پروژه می‌نمایند. این مرحله نیز مانند سایر مراحل به صورت کارگروهی انجام می‌شود و دانش‌‌آموزان وظایف را بین خودشان تقسیم می‌کنند.

  • مرحله‌ی پنجم: ارزیابی و تصحیح

گاهی اوقات در مسیر کار، بچه‌ها متوجه می‌شوند که بخشی از راه را اشتباه رفته‌اند و یا برنامه‌ی پیشنهادی اولیه‌ی آن‌ها اشکالاتی داشته‌ است. بهتر است که این نقائص در میانه‌ی راه اصلاح شوند و در صورت لزوم طرح پیشنهادی دانش‌آموزان عوض شود. معلم هر هفته میزان پیشرفت کار بچه‌ها را چک می‌کند و در صورت نیاز به اصلاح، آن‌ها را راهنمایی می‌کند.

  • مرحله‌ی ششم: گزارش

پس از اجرای پروژه، نوبت به گزارش می‌رسد. شکل ارائه‌ی گزارش به پروژه‌ای که انجام‌شده بستگی دارد. گزارش می‌تواند یک متن مکتوب یا ارائه‌ی تولیدات دانش‌آموزان باشد. گاهی اوقات در پایان زمان پروژه، نمایشگاهی از آثار ساخته‌شده توسط دانش‌آموزان در مدرسه به اجرا گذاشته می‌شود.

مراحلی که در بالا گفته‌شد، انعطاف‌پذیر هستند. طبیعتا این امکان وجود دارد که از برخی مراحل با سرعت بیشتری گذشت. همچنین در منابع مختلف روش‌های متفاوتی برای اجرای پروژه ذکر شده‌است. روش بالا روش پیشنهادی ما برای اجرای پروژه‌ها است.

گاهی اوقات، معلمان خودشان موضوعی را برای یک پروژه پیشنهاد می‌دهند و از دانش‌آموزان می‌خواهند که پروژه‌ی خود را با توجه به موضوع انتخاب کنند. هرچند که توصیه‌ی کلی این است که پروژه‌ها از دل مسائل واقعی زندگی و یا پرسش‌های دانش‌‌آموزان استخراج شوند، اما در صورتی که معلمان خودشان بخواهند که موضوع را پیشنهاد دهند، برای انتخاب موضوع، حتما باید در کنار مباحث درسی، به انگیزه‌ی دانش‌‌آموزان، گروه‌ سنی آن‌ها و نیازهایی که در بستر جامعه دارند، توجه کنند.

پروژه‌ها یک موضوع عملی در کنار درسِ اصلی نیستند، بلکه محور اصلی درس را تشکیل می‌دهند.

انواع پروژه‌ها:

به لحاظ محتوایی پروژه‌ها به سه دسته تقسیم می‌شوند:

  • پروژه های تولیدی: ساختن وسیله‌هایی مانند یک دستگاه یا یک ماکت یا تهیه نشریه یا روزنامه‌دیواری انواعی از پروژه‌های تولیدی هستند.
  • پروژه‌های خدماتی: انجام کارهای خدماتی به نفع جامعه در این دسته از پروژه‌ها قرار می‌گیرند؛ مثلا معرفی قمست‌های مختلف مدرسه به دانش‌آموزان پایه‌ی اول، یا برگزاری یک غرفه‌ی معاوضه‌ی کتاب‌ها با یکدیگر، یا پخش بولتن‌های اطلاع‌رسانی (مثلا در مورد بازیافت کاغذ در مدرسه یا محله) و … .
  • پروژه‌های پژوهشی: گاهی اوقات دانش‌آموزان در زمان برنامه‌ریزی برای پروژه متوجه می‌شوند که نیاز به پژوهش بیشتری است؛ در این صورت پروژه‌ی پیشنهادی آن‌ها یک پژوهش خواهد بود. به عنوان مثال: پژوهش میدانی در مورد میزان رضایت دانش‌آموزان مدرسه‌ی ما از فضای حیاط مدرسه و پیشنهادات آن‌ها برای بهبود فضا و … .

در آموزش کدام دروس می‌توان از پروژه‌ها استفاده کرد؟

تقریبا هیچ‌درسی نیست که امکان تدریس از طریق پروژه را نداشته باشد. به علاوه استفاده از روش پروژه، آموزش بین‌رشته‌ای را میسر می‌سازد که می‌تواند ارتقاء‌بخش کیفیت و کمیت آموزش باشد. به عنوان مثال می‌توانید رجوع کنید به مقاله‌ی از پیله درآمدن که به تجربه‌ی دانش‌‌آموزان یک مدرسه‌ی روستایی در پرورش کرم ابریشم اشاره می‌کند.

نمونه‌هایی از انواع پروژه‌ها برای برخی از دروس در زیر معرفی شده‌اند:

    • علوم: در درس علوم،‌ معمولا پروژه‌های تولیدی انجام می‌شود مثل ساختن یا طراحی یک دستگاه (دستگاه‌های مکانیکی یا الکترونیکی یا حتی دستگاه‌های پیچیده‌ای مثل پنل‌های خورشیدی یا پروژه‌های روباتیک). اما می‌توان (و بهتر است که) پروژه‌ی تولیدی را با یک کار خدماتی ترکیب کرد یعنی هدفی برای تولید به دانش‌آموزان بدهیم. به عنوان نمونه یک پروژه‌ی ساده‌ی علوم برای کلاس پنجم ابتدایی را در نظر بگیرید؛ مثلا «طراحی یک ماشین پیچیده به کمک چهار ماشین ساده». در وهله‌ی اول ممکن است دانش‌‌آموزان برای انجام این کار هدفی نداشته‌ باشند. اما اگر معلم داستانی از یک مادر بگوید که دستش به طبقه‌ی بالای کابینت آشپزخانه نمی‌رسد و از دانش‌آموزان بخواهد که برای حل مسئله‌ی او یک ماشین پیچیده طراحی کنند، طرح تولیدی با یک مسئله‌ی واقعی ترکیب شده و هدفمندتر خواهد بود.
      همچنین بسیاری از پروژه‌های پژوهشی که مستلزم خوب دیدن و خوب شنیدن هستند، می‌توانند در درس علوم اجرا شوند؛ مثلا موضوعِ «گیاهان خودرو در محله‌ی ما»، می‌تواند یک پروژه‌ی پژوهشی مناسب باشد. برای پژوهش‌ها هم بهتر است که ایجاد فضای مسئله و انگیزه‌بخشی به دانش‌آموزان را فراموش نکنیم. به عنوان مثال می‌توانیم در ابتدا برای دانش‌‌آموزان داستان «باغچه‌ی پسرک»(۱) را بخوانیم و سپس با طرح سؤالاتی مثل این‌که «به نظر شما در محله‌ی ما هم چنین گیاهانی وجود دارند؟» یا «فکر می‌کنید که ما هم می‌توانیم چنین کاری انجام دهیم؟»، از آن‌ها بخواهیم که در مورد موضوع تحقیق کنند و در صورت امکان از آن‌ها بخواهیم که یکی از این گیاهان را که در نزدیکی خانه‌شان روییده، پرورش دهند و نتیجه‌ی کار را در کلاس گزارش دهند.
  • مطالعات اجتماعی: درس اجتماعی می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از پروژه‌های تولیدی، خدماتی و پژوهشی باشد؛ از تولیداتی مثل روزنامه‌دیواری و رسانه‌هایی مثل اخبار مدرسه و کلیپ‌های کوتاه گرفته تا پروژه‌هایی مثل برگزاری یک نمایشگاه عکس در مدرسه با موضوعاتی مانند حقوق کودکان یا تاریخ معاصر و همچنین پژوهش‌هایی که می‌توانند در بستر خانواده و مدرسه و جامعه انجام شوند مانند مصاحبه با والدین در مورد «بازی‌های زمان کودکی» آن‌ها و یا «بررسی محله از حیث مناسب‌ بودن برای افرادی که ناتوانی جسمی دارند». (برای مشاهده‌ی توضیحات کامل‌تری در این زمینه می‌توانید به مقاله‌ی «پروژه‌ها، راهبرد تدریس مناسب در علوم اجتماعی که در مجله‌ی رشد علوم اجتماعی چاپ گردیده‌است، مراجعه کنید.)
  • ریاضیات: پروژه‌های تولیدی مختلفی می‌توانند در آموزش ریاضیات به کار گرفته‌ شوند. ساخت احجام هندسی به کمک وسایل ساده‌ای مثل خلال دندان یا نقاشی‌ به کمک شکل‌های هندسی بعضی از این نمونه‌ها هستند. علاوه بر این بسیاری از پروژه‌های تولیدی علوم، نیاز به دانش ریاضی دارند و می‌توانند آگاهانه با ریاضیات ترکیب شوند. همچنین سؤالاتی که کاربرد ریاضی را در زندگی نشان می‌دهند، می‌توانند دست‌مایه‌ی پروژه‌ها باشند. به عنوان نمونه یک عنوان پروژه‌ی ریاضی می‌تواند «تخمین در زندگی» باشد. دانش‌آموزان برای این پروژه باید از میان مکان‌هایی مانند سوپرمارکت، آشپزخانه، میوه‌فروشی یا درمانگاه، یک مورد را انتخاب کنند، کاربرد‌های «تخمین» را در آن مکان بنویسند و بنا به موضوع، مسائلی ریاضی برای سایر هم‌کلاسی‌های خود طرح کنند. علاوه بر این پروژه‌های بین‌رشته‌ای مانند تهیه نقشه‌ی محله نیز می‌توانند به ارتقای سطح ریاضیات دانش‌آموزان کمک کند.
  • ادبیات: برخی پروژه‌های تولیدی در درس ادبیات می‌توانند تألیف یک کتاب در یک کارگروهی یا تهیه‌ی یک مجله‌ی کلاسی باشند. آموزش نگارش می‌تواند در برخی پروژ‌ه‌های خدماتی نیز اتفاق بیافتد؛ مثلا نوشتن نامه‌ای برای مدیر مدرسه یا شهردار منطقه برای حل یک مسئله در مدرسه یا محله. نمونه‌ی دیگری از یک پروژه‌ی خدماتی، برگزاری یک نمایشگاه کتاب است. در این نمایشگاه، هر گروه از دانش‌آموزان، کتاب‌های مورد علاقه‌ی خود را که تمایل دارند به سایر دانش‌آموزان یا دانش‌آموزان سال‌های پایین‌تر معرفی کنند، به همراه خلاصه‌ای که در مورد آن کتاب نوشته‌اند، به اجرا می‌گذارند. بعضی از پروژ‌ه‌های پژوهشی نیز می‌توانند در بستر کتابخانه اتفاق بیافتند و به رشد مهارت‌های خواندن در دانش‌آموزان کمک کنند مثلا پروژه‌ی «سفر زمان» می‌تواند یک پروژه‌ی تاریخی باشد که در محل کتابخانه و با مطالعه‌ی کتاب‌ها انجام گردد.

ارزش‌یابی پروژه‌ها

معلم بنا به اهداف درسی و ملاک‌های کارگروهی، پیش از شروع پروژه‌ها معیارهایی را برای ارزیابی پروژه مشخص می‌نماید و آن‌ها را با دانش‌‌آموزان در میان می‌گذارد. در میان گذاشتن ملاک‌های ارزش‌یابی با دانش‌‌آموزان پیش از آغاز کار، به آن‌ها کمک می‌کند که در مسیر صحیح‌تری حرکت کنند. بعضی از ملاک‌های ارزش‌یابی مانند ملاک‌های کارگروهی و نظم، می‌توانند در دروس مختلف مشترک باشند؛ مثلا مشارکت همه‌ی اعضای گروه در انجام پروژه یا توانایی حل اختلاف‌های گروهی یا تحویل به موقع پروژه. (برای مشاهده برخی از ملاک‌های مشترک، اینجا را ببینید) سایر ملاک‌ها بنا به اهداف درس تعیین می‌شوند. بهتر است ملاک‌های ارزیابی فقط نتیجه‌ی نهایی را در نظر نگیرند، بلکه کل مسیر را تحت پوشش قرار بدهند. چون ممکن است که یک پروژه مسیر خوبی را طی کند ولی در کارِ نهایی نتواند ارائه‌ی مناسبی داشته باشد.

چالش‌ها

در پایان خاطرنشان می‌کنیم که هر روش تدریسی نقاط ضعف و قوت خودش را دارد و هیچ روش تدریسی برای تمام موقعیت‌ها و شرایط بازدهی یکسانی ندارد. بنابراین هر معلمی باید بنا به شرایط کلاس، موضوع درس و شناختی که از دانش‌آموزان دارد، روش تدریس مناسب را انتخاب کند. علاوه بر این، قابل درک است که شیوه‌های نوین تدریس هنوز به خوبی در آموزش و پرورش کشور ما نهادینه نشده‌اند و معلمان در اجرای این روش‌ها با چالش‌های درونی و بیرونی مختلفی مواجه هستند. امیدواریم که در مباحث بعدی بتوانیم به چالش‌های معلمان در اجرای روش‌های نوین تدریس بپردازیم. اما باید در نظر داشت که حتی تجربه‌ی یک درس با این روش، در صورتی که به خوبی اجرا شود، می‌تواند برای دانش‌آموزان سودمند باشد.

 

پی‌نوشت:

(۱) کتاب باغچه‌ی پسرک، در مورد پسری است که به پرورش گیاهان خودرو در محله‌ی خود می‌پردازد. رفته‌رفته این عملِ او در شهر واگیردار می‌شود و چهره‌ی شهر را عوض می‌کند. این کتاب داستانی گیرا و تصاویری دیدنی دارد. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره‌ی این کتاب، این آدرس را ببینید.

 

منابع:

راهنمای عملی روش‌های مشارکتی و فعال در فرآیند تدریس، منوچهر فضلی‌خانی، نشر آزمون نوین، ۱۳۸۵.

الگوی تدریس پژوهش آموزی، زهرا حریرفروش و مهرناز صادقی، انتشارات آموزش علوم، ۱۳۸۵.

پروژه‌ها، راهبرد تدریس مناسب در علوم اجتماعی، جمشید میرزایی، مجله‌ی رشد آموزش علوم اجتماعی، دوره‌ی بیست‌و دوم شماره۲، اسفندماه ۱۳۹۸.

The Seven Steps of Project Based Learning Model to Enhance Productive Competences of Vocational Students, Nizwardi Jalinus, Rahmat Azis Nabawi, Aznil Mardin, Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 102, pp 251-6.

تصویر اینفوگرافی با عنوان « یادگیری از راه پروژه می‌تواند به دانش‌آموزان کمک کند که»:

Teacherthought.com: 13 Brilliant Outcomes Of Project-Based Learning

مطالعات اجتماعی در ساختار مدرسه

در سال ۱۹۰۵م. فردی به نام جسی جونز، مقاله‌ای با عنوان «کارگر جنوبی در آمریکا» نوشت. او در این مقاله به مشکلاتی مانند عدم مشارکت سیاهپوستان و سرخپوستان در جامعه‌ی آمریکا اشاره کرد. این‌که هدف اصلی مقاله‌ی جونز مشارکت واقعی سیاه‌پوستان و سرخپوستان در جامعه بوده‌است یا اطاعت آن‌ها از فرامین حاکم و جامعه‌پذیر کردنِ آن‌ها، به درستی مشخص نیست. اما به هر حال مقاله‌ی او باعث شد که در سال ١٩١۶م. یک حوزه‌ی برنامه‌ی درسی با عنوان «مطالعات اجتماعی» در کشور آمریکا به وجود آید. هدف کلی این برنامه درسی، آماده کردن افراد جوان به عنوان شهروندانی مؤثر در جامعه بود. تلاش‌ها برای تهیه‌ی این برنامه‌ی درسی بین‌رشته‌ای که محتوای آن از علوم انسانی و اجتماعی گرفته می‌شد، آغاز گردید. رفته‌رفته دانش‌آموزان دوره‌ی ابتدایی، در درسی با عنوان «مطالعات اجتماعی» با تنوعی از موضوعات تاریخی، جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی با تأکید بر مشاغل، مسکن، غذا، حمل و نقل و …، رو به رو شدند. پس از آن، به تدریج مطالعات اجتماعی به سایر کشورهای جهان راه یافت.

این متن از فصل اول کتاب «روش آموزش مطالعات اجتماعی»(۱) اقتباس شده‌است که به معرفی، شرح اهمیت و ویژگی‌های کلاس درس مطالعات اجتماعی می پردازد.

مطالعات اجتماعی حوزه‌ای از برنامه‌ی درسی است که هدف آن، آشنا کردن بچه‌ها با محیط اطرافشان و نیز توسعه‌ی ارتباطات انسانی است؛ به گونه‌ای که دانش‌آموزان، شهروندان(۲) خوبی تربیت شوند. محتوای این درس از تاریخ، جغرافیا و دیگر علوم اجتماعی استخراج می‌شود.

دایره‌المعارف بین المللی آموزش و پرورش، جلد دهم

بنا به نگرش‌های مختلف، جنبه‌های مختلفی برای مطالعات اجتماعی در نظرگرفته‌ شده است:

  • برنامه‌ای است که میراث فرهنگی را به نسل بعد انتقال می‌دهد؛
  • برنامه‌ای است که بر محتوا و روش‌های مطالعاتی برگرفته از تاریخ، علوم اجتماعی و رشته‌های علمی دیگر مبتنی است؛
  • برنامه‌ای است که مهارت تفکر و تصمیم‌گیری در مواجهه با مسائل اجتماعی را آموزش می‌دهد؛
  • برنامه‌ای است که توانایی دانش‌آموزان را برای مشارکت در فعالیت‌های گروهی تقویت می‌کند.

در ایران، در سال ۱٣٧۵، برای نخستین بار شورای وقت برنامه‌ریزی مطالعات اجتماعی دفتر برنامه‌ریزی و تألیف کتب درسی، تعریف زیر را برای مطالعات اجتماعی ارائه داد:

«حوزه‌ای که درباره‌ی انسان و تعامل او با محیط‌های اجتماعی، فرهنگی، طبیعی و تحولات زندگی بشر در گذشته، حال و آینده و جنبه‌های گوناگون آن (سیاسی و اقتصادی، فرهنگی و محیطی) بحث می‌کند.»

این تعریف، رشته‌های مختلفی مانند تاریخ، جغرافیا، جامعه‌شناسی، مردم‌ شناسی، علوم سیاسی، اقتصاد و روان‌شناسی را زیر پوشش قرار می‌دهد. همچنین بر ارتباط بین شاخه‌های علوم اجتماعی برای رسیدن به فهمی وسیع‌تر اشاره می‌کند.

برخی رشته‌ها و شاخه‌های علمی که مطالعات اجتماعی از آن‌ها بهره می‌گیرد.
(مأخذ: راهنمای برنامه‌ی درسی مطالعات اجتماعی برای دوره‌‌ی آموزش عمومی، ١٣٨٧ دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی.)

 

اهمیت برنامه‌ی درسی مطالعات اجتماعی

  • پویایی هر جامعه تا حدود زیادی به وجود شهروندانی بستگی دارد که برای مشارکت و تعامل در امور زندگی اجتماعی احساس تعهد کنند و از آگاهی‌های لازم در این زمینه برخوردار باشند. مطالعات اجتماعی به تربیت شهروندانی آگاه و مسئولیت‌پذیر می‌پردازد که حقوق خود را در جامعه می‌شناسند و از وظایف خود در قبال جامعه آگاه هستند.
  • انسان موجودی اجتماعی است. درس مطالعات اجتماعی بستر مناسبی برای پرورش مهارت‌های زندگی اجتماعی فراهم می‌آورد. در این درس، دانش‌آموزان با درک و فهم مسائل و موضوعات جامعه‌ی محلی، محیط پیرامون و کشور خود، چگونگی زندگی در اجتماع را می‌آموزند و به مهارت‌های لازم برای زندگی اجتماعی مجهز می‌شوند.
  • مطالعات اجتماعی با بهره‌گیری از رشته‌ها و شاخه‌های علمی چون تاریخ، جغرافیا، فرهنگ و مردم شناسی، مبانی دینی و اخلاق می‌تواند در امر هویت بخشی به دانش‌آموزان نقش مهمی ایفا کند.
  • برنامه‌ی درسی مطالعات اجتماعی می‌تواند زمینه‌ی پرورش تفکر انتقادی و توانایی نقادی اجتماعی را نیز فراهم آورد؛ بدین ترتیب که دانش‌آموزان را برای داشتن یک موضع فعال، حساس، پویا و منطقی و نه صرفاً انفعالی در رویارویی با مسائل جامعه آماده کند؛ به گونه‌ای که آن‌ها بتوانند مسائل اجتماع و محیط پیرامون خود را هرچند در چارچوبی ساده و کودکانه مورد نقد و داوری قرار دهند تا در آینده به افرادی مبدل شوند که قادر به حلّ مسائل و دگرگون کردن شرایط و پیشبرد آرمان‌های جامعه‌ای انسانی باشند.
  • مطالعات اجتماعی با توجه به ماهیت تربیتی و فرهنگی خود، این قابلیت را دارد که به تقویت و درونی‌سازی ارزش‌های اخلاقی کمک کند و کاربست اخلاق را در جامعه نهادینه سازد.

برنامه‌ریزی آموزشی برای مطالعات اجتماعی

چنانچه ‌پیشتر گفته‌ شد، مطالعات اجتماعی به آماده‌ ساختن دانش‌آموزان برای مشارکت سیاسی- اجتماعی تأکید می‌کند و هدف اصلی آن، تربیت شهروندانی است که براساس اصول اعتقادی و عقلانی رفتار کنند. واضح است که این هدف، تنها از طریق آموزش مفاهیم و اصول رشته‌های علمی علوم انسانی و اجتماعی حاصل نمی شود؛ بلکه برای آماده‌ ساختن دانش‌‌آموزان جهت مشارکت در جامعه، لازم است که به کاربست عملی این علوم بپردازیم. بنابراین برای برنامه‌ریزی درس مطالعات اجتماعی، باید موارد زیر در نظر گرفته‌ شود:

  • اهداف جزئی دروسِ مطالعات اجتماعی از نیازهای دانش‌آموزان در جامعه برگرفته‌ شود؛
  • محتوای آموزشی، انعکاس‌دهنده‌ی تجربیات شخصی، اجتماعی و فرهنگی دانش‌آموزان باشد؛
  • از آن‌جا که فضای واقعی جامعه، فضایی بین‌رشته‌ای است، در طراحی آموزشی، بین‌رشته‌ای بودن مطالعات اجتماعی لحاظ شود؛
  • روش‌های تدریس در راستای هدف کلی آموزش باشد و بر مشارکت فعال دانش‌آموزان تأکید داشته باشد و به دانش‌آموزان کمک کنند که یادگیری خود را به زندگی اجتماعی خارج از مدرسه انتقال دهند؛ (برخی از روش‌های نوین تدریس، مانند «یادگیری از راه خدمت» (۳)، روش کاوشگری(۴) و روش تدریس «پروژه» (۵) روش‌های تدریس مناسبی برای آموزش مطالعات اجتماعی هستند. برای مشاهده‌ی کاربردهای روش‌تدریس پروژه در مطالعات اجتماعی، این مقاله را که در مجله‌ی رشد علوم اجتماعی منتشر شده‌است، ببینید.)
  • محیط مدرسه و جو فضای آموزشی، در راستای اهداف مطالعات اجتماعی باشد. (در این زمینه نحوه‌ی رفتار کادر مدرسه و فضای کلی حاکم بر مدرسه بسیار مؤثر است. به عنوان مثال مشارکت‌ دادن دانش‌‌آموزان در حل مسائل کلاس و مدرسه و ایجاد جو دوستی در مدرسه، فضایی حامی مطالعات اجتماعی است. اما به خلاف، ایجاد فضای رقابتی در مدرسه و تحکم کادر مدرسه بر دانش‌‌آموزان، در مقابل اهداف مطالعات اجتماعی قرار دارد.)

ویژگی‌ها و فضای کلاس اجتماعی

  • با توجه به اهداف و ماهیت درسی مطالعات اجتماعی و در نظرگرفتن این که مطالعات اجتماعی دانش‌آموزان را برای زندگی در اجتماع آماده می‌سازد، بدیهی است که مؤثرترین فضای آموزشی برای این درس، محیط‌های واقعی زندگی دانش‌آموزان است. دانش‌آموزان در انواع اجتماعات محلی پیرامون خود خواهند توانست به تجربیات دست اوّل، دست یابند و به طور ملموس و عینی با واقعیات و پدیده‌های محیطی و اجتماعی روبه رو شوند؛ به همین منظور، بازدید از محیط های اطراف مدرسه و برگزاری جلساتی از درس مطالعات اجتماعی در فضای خارج از مدرسه کاملاً ضروری است. مکان‌هایی در محلّ زندگی دانش‌آموزان، مانند پارک‌ها، فرهنگ‌سراها، موزه‌ها و مساجد، نهادها و مراکز خدماتی مثل آتش نشانی‌ها و دفاتر پست، مراکز تولیدی و خدماتی نظیر کارگاه‌های تولید پوشاک و غذا و فروشگاه ها، ایستگاه‌های مسافربری و پایانه‌های حمل و نقل عمومی، واقعی‌ترین فضاها برای آموزش مفاهیم و موضوعات درسی مطالعات اجتماعی هستند.

مؤثرترین فضای آموزشی برای مطالعات اجتماعی، محیط‌های واقعی زندگی دانش‌آموزان است. دانش‌آموزان در انواع اجتماعات محلی پیرامون خود خواهند توانست به تجربیات دست اوّل، دست یابند و به طور ملموس و عینی با واقعیات و پدیده‌های محیطی و اجتماعی روبه رو شوند؛ به همین منظور، بازدید از محیط‌های اطراف مدرسه و برگزاری جلساتی از درس مطالعات اجتماعی در فضای خارج از مدرسه کاملاً ضروری است.

  • در کلاس‌های رسمی مدرسه نیز، از آن‌جا که درس مطالعات اجتماعی بر تعامل گروهی تأکید دارد، از نظر فضایی، نحوه‌ی آرایش و چیدن میز و نیمکت‌های کلاس باید به گونه‌ای باشد که امکان کار گروهی دانش‌آموزان را فراهم آورد. همچنین فضای کلاس باید به گونه‌ای باشد که بتوان در مواقع لزوم به راحتی و با سرعت، آرایش مورد نظر را برای دور هم نشستن گروه‌های دانش آموزان در کلاس، ایجاد کرد.
  • دیوارها و فضای کلاس مطالعات اجتماعی باید جذابیت لازم را برای دانش آموزان ایجاد کند و نباید خالی از تصویر، افسرده و بی‌روح باشد. در این زمینه، تابلوهای مخصوص برای نصب آثار و کارها و فعالیت های دانش‌آموزان و به نمایش گذاشتن نتایج و گزارش‌های کار گروهی، قفسه‌ها و ویترین‌های مناسب برای نگه‌داری نقشه‌ها، آلبوم‌ها، اطلس‌ها و مدل‌ها، نرم افزارها، فیلم و اسلاید، عکس‌ها، کره‌ی جغرافیایی یا ماکت‌ها و مدل‌هایی که توسط دانش‌آموزان ساخته شده است، به جذابیت و کیفیت فضای آموزشی کمک می‌کند.
  • دانش‌آموزان بیش از هرچیزی، از رفتار و کردار معلم خود آموزش می‌بینند؛ به تدریج آن چه در شخصیت معلم جلوه دارد، در وجود دانش‌آموزان نیز جلوه‌گر می‌شود. به همین دلیل، معلم مطالعات اجتماعی باید تلاش کند که الگوی مناسبی برای دانش‌‌آموزان باشد. افزون بر این، معلم درس مطالعات اجتماعی باید هم در برقراری رابطه‌ی مناسب و مؤثر با دانش آموزان توان‌مند باشد و هم ارتباطات مفید و مؤثر میان دانش‌آموزان را تقویت کند. معلم با توجه به ماهیت درس مطالعات اجتماعی و فعالیت‌ها و مهارت‌های مربوط به آن، تمرین زندگی اجتماعی را در محیط مدرسه پایه ریزی کرده و با اتخاذ شیوه‌های مناسب هنگام کارهای گروهی، موانع موجود در راه ارتباط مؤثر در گروه هم‌سالان را از میان برمی‌دارد و روابط دوستانه و همکاری و مسئولیت پذیری را در بین بچه‌ها تقویت می‌کند. به این ترتیب کلاس درس اجتماعی، کلاسی پویا و فعال است که در آن فضای بحث و کار گروهی در عین صمیمیت و دوستی حکم‌فرماست.

کلاس درس اجتماعی، کلاسی پویا و فعال است که در آن فضای بحث و کارگروهی در عین صمیمیت و دوستی حکم‌فرماست.

 

ما در این متن سعی کردیم شمایی کلی از اهداف، اهمیت و نیز فضای آموزشی درس مطالعات اجتماعی را به نمایش بگذاریم. برای مشاهده‌ی برخی از تجربه‌های عملی، می‌توانید این عنوان‌ها را نگاه کنید: «لطفا ساکت! کودکان سخن می گویند»، «قد کشیدن در شهر»، «معرفی فیلم نویسندگان آزادی»، «چگونه معلمان می‌توانند به دانش‌آموزان کمک کنند تا صدایی در دنیای سیاست بیابند».

همچنین برای دیدنِ یک نمونه برنامه‌ی درسی مطالعات اجتماعی، می‌توانید بخش اول و دوم مقاله‌ا‌‌ی با عنوان «مطالعات اجتماعی در اُنتاریو» مربوط به برنامه‌ی درسی مطالعات اجتماعی در استان انتاریو(کشور کانادا) را که در مجله‌ی رشد آموزش علوم اجتماعی چاپ شده‌است، در این آدرس و این آدرس ببینید.

و در آخر، همه ما می‌دانیم که کم توجهی به آموزش مطالعات اجتماعی، اثرات زیان‌باری بر جامعه خواهد داشت، در مطلبی با عنوان «آموزش علیه آموزش» به تبعات کم‌توجهی به آموزش مطالعات اجتماعی در کشورمان پرداخته‌‌شده‌است.

امیدواریم که خواندن این مطالب برای شما مفید واقع گردد.

 

پی‌نوشت:

(۱) روش آموزش مطالعات اجتماعی (رشته آموزش ابتدایی)، دکتر ناهید فلاحیان و سایرین، شرکت چاپ و نشر کتاب‌های درسی ایران، چاپ دوم،۱۳۹۱، فصل اول: ماهیت مطالعات اجتماعی و ویژگی‌های آن. برای دریافت کتاب می‌توانید به این آدرس رجوع کنید: http://chap.sch.ir/books/763

(۲) در این تعریف، «شهروند» به کسی گفته می‌شود که عضو واحد سیاسی مشخصی به نام کشور است و دارای حقوق مدنی، سیاسی و اجتماعی است. لذا شهروندی مفهومی گسترده‌تر از شهرنشینی دارد و همه‌ی ساکنان یک کشور اعم از شهری و روستایی  را به عنوان واحد ملت شامل می‌شود.

(۳) روش تدریس یادگیری از راه خدمت، یکی از شیوه‌های نوین تدریس است که طی آن، محتوای آموزشی، در بستر ارائه‌ی خدمت به جامعه تدریس می‌شود.

(۴) روش تدریس کاوشگری، بر بنیان پرسش‌های دانش‌آموزان استوار است و کودکان و نوجوانان را به طرح سؤالات و جست‌وجوی پاسخ آن‌ها ترغیب می‌نماید.

(۵) در روش تدریس پروژه، دانش‌آموزان برای یادگرفتن مطالب درسی یک پروژه‌ی عملی را انتخاب می‌کنند. این پروژه می‌تواند فعالیتی خدماتی، تولیدی، مسئله محور و … باشد و در سطح مدرسه یا محله اجرا گردد.